Íslenska þjóðfélagið - 01.08.2023, Qupperneq 120

Alþýðan og atvinnulífið: Félagslegt framtak á Eskifirði 1925 til 1937
120 ..
Rautt þorp
„Rauði bærinn.“ Eftir stríð hefði sá titill helst átt við Neskaupstað, sterkasta vígi Sósíalistaflokksins á
sveitarstjórnarstigi. Hinn upphaflegi „rauði bær“ var hins vegar Ísafjörður þar sem Alþýðuflokkurinn
hafði varanlegan meirihluta í bæjarstjórn þegar á þriðja áratugnum, og um 1930 hafði Hafnarfjörður
bæst við. Á fjórða áratugnum hefði jafnvel mátt telja Siglufjörð með þar sem framboð verkalýðs­
flokka fékk meirihluta atkvæða í bæjarstjórnarkosningum bæði 1930 (Alþýðu flokkurinn) og 1938
(samfylkingarframboð).
Þannig var aðeins talað um kaupstaði, en af þorpum, með hreppsnefnd en ekki bæjarstjórn, var
Eskifjörður eitt það „rauðasta“ (Einar Bragi 1983, bls. 48–49, 129–137, 172–179). Þar var í farar-
broddi verkamannafélagið Árvakur, í samvinnu við verkakvennafélag og um tíma sérstakt sjómanna­
félag. Félögin höfðu myndað sameiginlegt „alþýðuráð“ 1927, og 1931, þegar Alþýðu flokksmenn
höfðu stofnað jafnaðarmannafélag á Eskifirði, átti það aðild að „fulltrúaráði“ með verkalýðsfélög­
unum (Einar Bragi 1983, bls. 88, 223). Eskfirðingar hölluðu sér fremur að vinstri armi Alþýðu­
flokksins, enda stóðu sumir leiðtogar þeirra nær kommúnistum en jafnaðarmönnum, t.d. Jens Figved
sem fyrr er nefndur (síðar fyrsti kaupfélagsstjóri KRON í Reykjavík), og ekki síst Arnfinnur Jóns­
son skólastjóri sem gegndi margvíslegum trúnaðarstörfum, bæði fyrir verkalýðsfélögin, m.a. sem
formaður Árvakurs, og fyrir byggðarlagið, t.d. í hreppsnefnd, í skila nefnd Andrafélagsins og sem
formaður Samvinnufélags Eskfirðinga. Arnfinnur gekk þó ekki í Kommúnistaflokkinn fyrr en hann
hafði tekið upp „samfylkingarstefnu“ og boðaði breiða samstöðu vinstri aflanna. Því var Arnfinnur
í framboði fyrir Alþýðuflokkinn við þingkosningar 1931 en ekki fyrir Kommúnistaflokkinn fyrr
en 1937. Árvakur átti aðild að Alþýðusambandinu og þar með Alþýðuflokknum en reyndi jafnan
að beita sér fyrir sem nánustu samstarfi flokkanna og helst sameiningu. Þar til Alþýðuflokkurinn
klofnaði á ný 1938 og Árvakur fylgdi flokksarmi Héðins Valdimarssonar, en það er utan við tíma­
ramma þessarar greinar.
Verkalýðshreyfingin á Eskifirði lét sig mjög varða málefni hreppsins, stillti upp frambjóðendum
og náði nokkrum sinnum meirihluta í hreppsnefnd, m.a. 1931 þegar Arnfinnur tók við oddvitastarf­
inu af margnefndum Páli Magnússyni lögfræðingi. Pólitískur styr stóð um Arnfinn sem sagði sig
úr hreppsnefndinni 1932 ásamt tveimur öðrum. Um uppstillingu í aukakosningum leitaði Árvakur
samstöðu, ekki aðeins við verkakvennafélagið heldur flokksfélög bæði Alþýðuflokks og Kommún­
istaflokks. Næstu árin voru oddvitar kosnir á víxl, ýmist Arnfinnur eða Framsóknarmenn (ef ekki
Páll Magnússon þá Ólafur H. Sveinsson, áður kaupmaður og útgerðarmaður en nú gjaldkeri banka­
útibúsins) eftir því að hvorum Alþýðuflokksmenn hölluðust. Félagshyggjuöflin náðu þó yfirleitt að
vinna saman. Það voru Ólafur og Arngrímur sem í sameiningu sömdu fyrrnefnda skýrslu um hag
byggðarlagsins í ársbyrjun 1933, og við hreppsnefndarkosningar árið eftir var það þriggja manna
„klíkan“ Páll, Ólafur og Arnfinnur sem Sjálfstæðismenn gerðu ábyrga fyrir bágum hag sveitarfélags­
ins (Kosningarnar, 1934). Þriggja manna sendinefndin 1936, sem kosin var á borgarafundi eftir
undirbúning hreppsnefndar, var líka skipuð fulltrúum kommúnista og jafnaðarmanna ásamt Arnþóri
Jensen pöntunarfélagsstjóra (Sendinefnd frá Eskifirði, 1936).
Hreppsnefndin sem kosin var 1934, og gerði Arnfinn enn sem fyrr að oddvita, átti í útistöðum
við ríkisstjórnina vegna neyðarástands í fjármálum hreppsins. Sumarið 1935 boðaði hún til borgara­
fundar og tilkynnti afsögn sína. Kusu þá fundarmenn („kommúnistar“ eða „alþýðan“ eftir því hver
sagði frá) tíu manna hóp, „ráð“, „nefnd“ eða „samfylkingarnefnd“, til að taka við stjórn sveitar­
félagsins („Ráðsstjórn á Eskifirði“, 1935; Frá Eskifirði, 1935; Alþýðan á Eskifirði, 1935). Tímenn­
ingarnir völdu Arnfinn sem oddvita sinn, boðuðu til nýs borgarafundar sem vottaði þeim traust, og
efndu til hreppsnefndarkosningar þar sem „verklýðsfélögin og Kommúnistaflokkurinn“ stilltu upp
„samfylkingarlista … sem alþýðan fylkir sér eindregið um án tillits til stjórnmálaskoðana“ (Alþýðan
á Eskifirði, 1935) og fékk hann ekki mótframboð. Það var ekki að ástæðulausu sem Morgunblaðið
valdi þessum atburðum fyrirsögnina „Ráðsstjórn“ á Eskifirði. „Bylting“ kommúnista byrjuð þar.