Íslenska þjóðfélagið - 01.08.2023, Síða 142

Staða innflytjenda á vinnumarkaði á krepputímum eftir byggðamynstri og atvinnugreinum
142 ..
ingu höfuðborgarsvæðisins og stærri þéttbýlisstaða eins og Akranesskaupstaðar. Seinni rannsóknar-
spurningin lítur að því að kanna hvort innflytjendur hafi notið kerfisbundinnar velgengni ýmissa
atvinnugreina (t.d. sjávarútvegs) að sama skapi og Íslendingar.
Í greiningunum verður sjónum beint sérstaklega að sex lykilþáttum: Ánægja innflytjenda með
laun sín, atvinnuöryggi, úrval atvinnu og möguleikar til að ráðast í eigin atvinnurekstur ásamt raun-
verulegum tekjum og svo mat þeirra á ánægju með búsetu sína. Í skýrslunni er gerður munur á
launum og tekjum með lítið eitt óvenjulegum hætti. Þegar talað er um laun þá er vísað til þess hversu
ánægðir þátttakendur eru með launatekjur sínar. Þegar talað er um tekjur er vísað til þeirra tekna
sem þátttakendur sögðust vera með í krónum (raunverulegra tekna) án tillits til þess hvort þeir væru
ánægðir með þær eða ekki. Annar munur er á hugtökunum hér. Með launum er vísað til launatekna
og því vísað til tekna sem fólk fær af atvinnu sinni. Tekjurnar voru hins vegar launatekjur, lífeyrir,
námslán og atvinnuleysisbætur og vísa því til alls aflafjár annars en fjármagnstekna eða annarra
mögulegra tekna.
Þessi grein byggir á skýrslu sem gerð var um efnið nýlega (Vífill Karlsson, 2022) og hér má því
finna margt þaðan þó svo annað sé gjörbreytt.
Fyrri rannsóknir og fræðilegur bakgrunnur
Kenningar innan hagfræðinnar gera ráð fyrir að laun séu hærri í þéttbýli en dreifbýli og að sá munur
aukist með auknum mannfjölda. Ef ekki, þá endurspeglast það í lægra verðlagi eða meiri fjölbreytni
vöru, þjónustu og starfa. Að baki þessu eru kenningarnar um borgar- eða þéttbýlishagræði (Hender-
son, 2003; McCann, 2001). Í þeim felst að í sinni einföldustu mynd muni aukin nálægð milli fyrir-
tækja lækka flutningskostnað og afkoma því batna. Seinni tíma útfærslur hafa bætt við ávinningi
við þekkingaryfirfærslu, fjölbreyttum vinnumarkaði (meiri sérhæfing), sérhæfðum aðfangamarkaði
og hvernig fyrirtækin geta í raun á vissan hátt deilt sérhæfðu vinnuafli, þjónustu og aðföngum á
milli sín, svo það helsta sé nefnt (O‘Sullivan, 2009, bls. 45-57). Erlendar rannsóknir hafa sýnt að
launamunur geti numið allt að 35% á milli þéttbýlis og dreifbýlis (Glaeser og Mare, 2001; Soto og
Paredes, 2016; Yankow, 2006).
Einnig gerir hagfræðin ráð fyrir að velgengni atvinnugreina skili sér í hærri launum til þeirra
sem þar starfa ef samkeppni er viðunandi á vinnumarkaði eða að viðunandi samningsstaða ríki á
milli vinnuveitenda og launþega (Boyes og Melvin, 1999). Samkvæmt jafnvægislíkaninu myndi það
síðan smita yfir á aðrar atvinnugreinar og til annarra landshluta og afmá allan launamun hvort heldur
milli atvinnugreina, starfsgreina eða landshluta, o.s.frv. (Hunt, 1993; Karlsson, 2012; McCann,
2001). Í reynd gerist þetta aðeins að hluta til. Velgengni einnar atvinnugreinar eða landshluta smitast
en ákveðinn launamunur viðhelst vegna ýmissa þátta, t.d. markaðsbresta. Einnig hefur það áhrif
hvort störf séu óvenju skemmtileg eða gefandi. Því til stuðnings eru til gamlar kenningar (Smith,
1776/1997, bls. 80) og nýrri greiningarvinna (Block o.fl., 2014; Duncan og Holmlund, 1983; Smith,
1979) um að sá sem er almennt ánægður í vinnu sinni sé líklegri til að hafa lægri laun en sá sem er
óánægður, að öllu öðru óbreyttu. Séu tveir einstaklingar jafn ánægðir með misjafnlega há laun sé því
ekki von á að sá munur breytist. Einnig getur landfræðilegt skynvirði leikið þarna hlutverk þar sem
t.d. ákveðin borg er með óvenju góðan félagsauð eða menningarlíf í samanburði við aðra landshluta
eða hreinlega gott veður eða aðlaðandi umhverfi. Þessu lýsti Roback (1982). Að ofansögðu sést að
hagfræðin gerir ráð fyrir að aukin menntun, færni og hæfileikar sem auka framleiðni í atvinnulíf-
inu skili sér í hærri launum og reynslurannsóknir hafa rennt stoðum undir þær kenningar (Balestra
og Backes-Kellner, 2017; Jón Bjarki Bentsson og Þórhallur Ásbjörnsson, 2004; Vífill Karlsson og
Finnbjörn Börkur Ólafsson, 2011).
Þegar athyglinni er beint að stöðu innflytjenda á vinnumarkaði þá skal fyrst nefna stóra rann-
sókn (Cachon og Aysa-Lastra, 2015) sem gerð var á aðstæðum innflytjenda frá Suður-Ameríku og
afdrifum þeirra í Bandaríkjunum og á Spáni eftir bankakreppuna 2008. Í rannsókninni er vitnað til
upplýsinga í skýrslu Sameinuðu þjóðanna (UN, 2009) um að 38 milljónir innflytjenda hafi verið