Ritröð Guðfræðistofnunar - 01.09.2011, Qupperneq 51

Haraldur segir að ritningin verði upprspretta og grundvöllur kenn-
ingarinnar en leggur jafnframt áherslu á að trúarhugmyndir breytast og
þroskast. Biblían sé ekki sjálfri sér samkvæm eða ein óskeikul heild. En þrátt
fyrir það skýri hún okkur frá opinberun guðs. Hún sé opinberunarsaga, en
engin lögbók.
Haraldur segir baráttuna snúast um það hvort framþróun eigi sér stað
innan kirkjunnar, og yfirleitt í heimi trúarbragðanna eða ekki.
Að binda kenninguna við játningarritin sé að lýsa því yfir að kirkjan eigi
að standa þar kyrr í þekkingu sannleikans, sem hún eitt sinn hefur komist
og ekki fara lengra. „Það sem fyrir oss vakir sem aðhyllumst kenninarfrelsi
presta sem einmitt þetta: Vér viljum forðast kyrrstöðuna og afturförina.“24
Lokaorð Haralds í greininni hljóða svo: „Játningarritin eru nokkurs
konar heilræði sem móðir vor, kirkjan (: hinar fyrri kynslóðir hennar) hefir
afhent oss. Vér tökum þeim heilræðum með lotningu sem góðir synir, en
látum þau ekki hefta sannleiksleit vora né þekkingarþroska.“25
Jón Helgason (1866-1942) prestaskólakennari varð fyrstur til að flytja
ný og umdeild viðhorf á sviði biblíurannsókna hingað til lands í lok 19.
aldar.26 Eins og víðast hvar erlendis þar sem þessi nýju viðhorf voru kynnt
leiddu þau til mikilla deilna hér á landi og voru viðhorfin nýju oft kennd við
„biblíugagnrýni“ eða einfaldlega „nýja guðfræði“. Einn helsti samherji Jóns
í baráttunni fyrir hinum nýju viðhorfum var Haraldur Níelsson. Mikilvægt
er að hafa þessar deilur í huga þegar rætt er um deilurnar um játningaritin
sem komu í kjölfarið.
I erindi sem Jón Helgason flutti á prestastefnunni árið 1909 fjallaði hann
í alllöngu máli um „Prestana og játningarritin.“27 Þar lagði hann áherslu á
að játningarritin væru ófullkomin mannasmíði, sem í flestu tilliti beri á sér
fingraför sinna tíma. Hann minnti á að Lúter sjálfur hefði sett þá frumreglu
fyrir evangelisku kirkjurnar, að ritningin ein skyldi vera regla og mælisnúra
trúar og kenningar. Jón bætti því við að kirkja sem kenndi sig við Lúter
væri komin út á villubrautir kaþólsku kirkjunnar með játningadýrkun
sinni. Þá sagði hann og að skilningur manna á guðs orði hefði breyst mjög
24 Haraldur Níelsson 1908, s. 235.
25 Haraldur Níelsson 1908, s. 236.
26 Sjá Gunnlaugur A. Jónsson 1990, Ritröð Guðfræðistofmunar 4, Þýðingarstarf Haralds Níelssonar
og upphaf „biblíugagnrýni á Islandi. Sjá einkum s. 67-68.
27 Jón Helgason 1909 Prestarnir og játningarritin: að stofninum til inngangsorð til umræðu, flutt
á prestastefnunni á Þingvelli 1909. Skirnir 83, s. 193-224.
49