Ritröð Guðfræðistofnunar - 01.09.2011, Síða 82

höfuðborgar rómverska keisaradæmisins, Rómar, þar sem Páll postuli virðist
dveljast til æviloka (P 28.11-31) enda þótt ekki sé beinlínis sagt frá hinstu
örlögum hans þar. Eitt bréfa Páls er tileinkað Rómverjum (Rómverjabréfið).
Eitt bréf er tileinkað borginni Filippí í Makedóníu (Filippíbréfið). Tvö bréf
eru tileinkuð borginni Korintu (Fyrsta og Annað Korintubréf) og tvö önnur
tileinkuð borginni Þessaloníku—báðar í Grikklandi. Eitt bréf er tileinkað
Galatíu (Galatabréfið) og tvö borgum í Anatólíu (Vestur Tyrklandi): Efesus
og Kolosseu (sbr. Efesusbréf og Kólossubréf en ekki er víst að þessi tvö
bréf verði eignuð Páli postula3). Samkvæmt Postulasögunni (P 19) dvaldist
Páll í Efesus sennilega nærri miðbiki sjötta áratugarins (52-54) og þaðan
er hann talinn hafa skrifað hluta af Fyrra Korintubréfi.4 Hlutverk Efesus
í starfi Páls postula endurspeglast einnig Tímóteusarbréfunum (1 Tím 1.3
og 2 Tím 4.12). Borgin Efesus kemur loks fyrir í Opinberunarbókinni og
er þar fyrst upp talin af sjö borgum (eða söfnuðum í þeim) sem Jóhannesi
er gert að senda opinberun sína. Hinar borgirnar eru: Smýrna, Pergamos,
Þýatíra, Sardes, Fíladelfía og Laódíkea (sbr. Opb 1.11).5
Frá þorpsmyndun til borgar
Forverar Neanderdalsmannsins (lat. homo sapiens neanderthalensis) og
nútímafólks (hvort heldur þeir voru sameiginlegir þessum hópum eða ekki,
e./lat. archaic homo sapiens) eru jafnan taldir hafa leitað sér náttúrulegs skjóls
eins og í dalverpum og hellum eða trjám og runnum. Elstu hugsanlegar
menjar um mannabústaði eru frá því snemma á tíma Neanderdalsmannsins
(250.000-28.000 f. Kr.) í Terra Amata í Frakklandi frá því um 235.000 f.
Kr. eða um eitt hundrað þúsund árum áður en nútímamaðurinn (lat. homo
sapiens sapiens) kom fram á sjónarsviðið. Þessar menjar hafa jafnan verið
umdeildar á meðal fornleifafræðinga og mannfræðinga af ýmsum sökum.6
Fyrst löngu síðar finnast leifar af elstu varðveittum mannabústöðum í
þyrpingu eða þorpum. Þorpið Ohalo (II) við suðvesturströnd Galíleuvatns
er elsta dæmið um þyrpingu mannabústaða sem fundist hefir hingað til.
Ohalo er talið reist meir en 20.000 árum f. Kr. en frá lokum ísaldar (síðasta
ísöld er talin hefjast um 1.000.000 f. Kr.) í kringum 10.000 f. Kr. eru varð-
3 Sbr. t.d. Mack, Who Wrote the New Testament, s. 183- 188.
4 Sjá t.d. Jerome Murphy-O'Connor, Paul: A Critical Life 1996, s. 158-182.
5 Sjá frekar Colin J. Hemer, The Letters to the Seven Churches of Asia in Their Local Setting 2001.
6 Sjá t.d. John Haywood, Historical Atlas ofthe Ancient World: 4.000.000-500 BC 2000, opna 1.01.
80