Ritröð Guðfræðistofnunar - 01.09.2011, Side 83

veitt ummerki um þorp í ólíkum heimsálfum eins og á Honsueyju í Japan
og Sikiley undan ströndum Suður-Italíu. 7
I bók sinni um þróun borga í Miðausturlöndum minnir Paul Lampl á
súmerska helgisögn þar sem því er haldið fram að borgin Eridu (nú í Suður
Irak) sé elsta borg á jörðu. Ekki er efast um fornan uppruna hennar í dag (frá
því um 5000 árum f. Kr.) en aðrar borgir eru sannarlega eldri svo óumdeilt
er frá sjónarhóli fornleifarannsókna.8 Fornir egypskir og mesópótamískir
textar segja borgarskipulagið eiga guðlegan uppruna því svo þótti þetta
skipulag mikið undraverk. En textar þessir geyma mikilvægar upplýsingar
sem ekki eru af guðfræðilegum toga. Það á ekki síst við um ýmiss konar
hugmyndir um hvað geri borg að borg, t.d.: virkisveggir, rennandi vatn,
samgöngukerfi (götur og vegir), helgiskrín (musteri).9 I raun hafa þessir
mælikvarðar haldist allt fram til nútímans með lítilsháttar breytingum.
Virkisveggir umlykja borgir miðaldanna og allt til nýaldar en e.t.v. mætti
segja að löggæsla hafi nú vikið þessum þunglamalegu byggingum úr vegi
með þeim sveigjanleika sem nútíminn krefst. Vatn og vatnsveitukerfi eru og
halda áfram að vera grundvöllur þess að unnt sé að halda uppi samfélags-
mynstri borga en Rómverjar voru brautryðjendur í þróun slíkra kerfa og eins
í því að sjá hvernig vegasamgöngur hlutu að verða lífæð sérhverrar borgar.10
Loks halda helgiskrín af ýmsum toga stöðu sinni í skipulagi borga allt til
þessa dags. í Miðausturlöndum fór víðast, og fer sums staðar enn, saman hið
veraldlega og andlega vald. Nú á dögum mætti segja að aðskilnaður þessara
sviða sé víðast staðreynd en það breytir ekki hinu að ráðhús og helgiskrín
eru enn til staðar í borgarmynd nútímans. Elstu varðveittar menjar um
íverustað með virkisveggjum er borgin Jeríkó við norðurenda Dauðahafsins
frá því um 8000 f. Kr.* 11
Borgin Efesus og útvíkkun hennar
Eins og margir bæir og borgir til forna hefir Efesus ekki þróast út frá einum
og sama grunni. Talið er að elsta tilraun til að byggja upp borg á slóðum
hinnar núverandi Efesus hafi verið á hæð sem að fornu kallaðist Helíbaton.
7 Sjá t.d. Steven Mithen, After the Ice: A Global Human History 20,000-5000 BC 2004.
8 Paul Lampl, Cities and Planning in the Ancient Near East 1968, s. 15.
9 Lampl hefir tekið saman ágætt yfirlit um texta sem endurspegla þessar hugmyndir til forna í
Miðausturlöndum, m.a. úr Gamla testamentinu, sama rit, s. 7-12.
10 Sjá t.d. A. Trevor Hodge, Roman Aqueducts and Water Supply 2002; Ramolo Staccioli, The Roads
of the Romans 2004.
11 Lampl, Cities and Planning, s. 34.
81