Skírnir - 01.04.2017, Síða 59

59sögurýnin og íslam
samtíma hans.15 Yngstu hlutar Kóransins séu svo súrur sem fylgis -
menn Múhameðs tóku saman og staðfærðu eftir dauða hans. Lüling
vísar til þess að margar súranna séu settar saman úr fjölda textalaga,
þ.e. að inn í vers hafi verið skotið einstaka orðum og við málsgreinar
hafi síðar verið bætt skýringarversi. Með öðrum orðum hafi textinn
verið í stöðugri mótun og hann sífellt lagaður að að stæð um safn aðar-
ins. Lüling byggir hér að nokkru á kenningum guðfræð ingsins
Adolfs von Harnack (1851–1930) sem áleit íslam hafa þróast úr gyð -
ing legri gnósis yfir í sjálfstæð trúarbrögð. Mikilvægt skref í þeirri
þróun hafi átt sér stað í kringum spámann sem starfaði á Arabíu skag-
anum einhvern tíma á 7. eða 8. öld.
Hvað sem þessum bollaleggingum líður er samkvæmt Lüling
ljóst að gera verður ráð fyrir alllöngu mótunarferli við tilurð Kór-
ansins. Innan hans sé að finna efni sem bersýnilega tilheyri hefðum
sem voru til staðar löngu fyrir daga Múhameðs og texta sem líklega
hafi verið bætt við eftir dauða hans, m.a. til að leysa álitamál sem þá
brunnu á söfnuðinum. Að mati Lülings verður að gera ráð fyrir
hellenískum aröbum sem höfnuðu þrenningartrúfræði Býsans og
áttu sér miðstöð í Mekka. Helgidómur þeirra var Kaaba sem þjón -
aði sem kristið musteri. Tengsl íslams við gyðingdóm og sérstaklega
sýrlenska kristni séu því mun meiri en menn hafa álitið til þessa
(Grodzki 2015; Neuwirth 2013: 96–98). Hugmyndin um að að baki
Kóraninum búi munnleg geymd hafi því lítið skýringargildi, heldur
beri að gera ráð fyrir liturgískum textum og sálmum úr gyðing-
legum, kristnum og gnóstískum hefðum. Um þessa arfleifð vitni t.d.
ávarpsform margra texta Kóransins.
Alveg óháð rannsóknum Lülings kemst John Wansbrough
(1928–2002) að svipuðum niðurstöðum. Wansbrough rannsakaði
elstu rituðu heimildir sem til eru um sögu íslams en að hans mati er
uppruna þeirra að finna á 9. öld. Í þeim sé mikið af gyðinglegu og
kristnu efni sem lagað hafi verið að samfélagslegum og stjórnmála-
legum aðstæðum á 9. og 10. öld (Wansbrough 1977, 1978). Hann
telur að Kóraninn og hadíthurnar hafi orðið til á nærri tveggja alda
skírnir
15 Um kristfræðilegan lestur á tilteknum textum Kóransins, nánar tiltekið súru 74,
sjá Günter 1974: 347–400.
Skírnir vor 2017.qxp_Layout 1 31.3.2017 13:23 Page 59