Hugur - 01.01.2019, Qupperneq 10

10 Kristian Guttesen ræðir við Kristján Kristjánsson
ingarheimspeki“ andspænis „meginlandsheimspeki“: skipta slíkir merkimiðar
einhverju máli? Er ekki bara til góð eða slæm heimspeki?
Varðandi breytt viðhorf til heimspeki, þá er ég ekki viss um að yngsta kynslóð
íslenskra heimspekinga geri sér grein fyrir því hve mikillar lýðhylli heimspeki naut
heima síðasta aldarfjórðung 20. aldar. Það var varla haldin ráðstefna um neitt svo
fjarskylt efni að ekki væri kallað á heimspeking til að ræða hina „heimspekilegu
hlið“ málsins. Fyrst voru þetta frumherjarnir þrír, sem ég segi þér betur frá síðar,
og síðan heimspekingar af minni kynslóð. Lengst komst ég, held ég, á þessari
braut þegar ég féllst á að halda erindi um „siðfræði samgöngubóta“ á ráðstefnu
sem Steingrímur Joð stóð fyrir sem samgönguráðherra, ef ég man rétt. Menn
horfðu málþola og dolfallnir á spekina renna upp úr mér, en auðvitað hafði ég
ekki hundsvit á þessu efni. Smám saman tapaði heimspekin þessari forréttinda-
stöðu. Nýir tískustraumar tóku við: jákvæð sálfræði, kynjafræði og alls kyns önnur
fræði sem talin voru geta veitt „almenna sýn“ á afmörkuð viðfangsefni. Ég verð að
viðurkenna að ég grét þurrum tárum yfir því þegar boðum fækkaði á allar þessar
óheimspekilegu ráðstefnur þó að sumu leyti væri gaman að hinum margbreyttu
mannlegu samskiptum. Sumt af þessu var verulega vandræðalegt, eins og þegar
ég lenti í beinni útvarpsútsendingu um eitthvert hinna heimspekilegu hliðarefna
og spyrjandinn spurði af svo „yfirgripsmikilli vanþekkingu“, eins og Þorsteinn
Gylfason hefði orðað það, að ég gat ekki svarað nema út í hött til að lítillækka
ekki viðmælandann.
Þú mátt ekki misskilja mig, Kristian sæll. Ég er mikill talsmaður heimspeki fyr-
ir almenning og vitaskuld kitlaði það hégómagirnd mína og annarra af fyrstu og
annarri kynslóð íslenskra heimspekinga þegar við auglýstum opinbera fyrirlestra
og fylltum sali af áheyrendum sem námu hvert spaklegt orð sem fram gekk af
munni okkar. Við vorum Jordan Peterson okkar tíma (þó vonandi betri heim-
spekingar en hann!). Þetta hefði aldrei getað gerst í Bretlandi þar sem heimspeki
hefur alltaf verið stunduð í fílabeinsturnum. En það er hætta á að heimspekiiðkun
af þessu tagi breytist í einbera helgileiki, „ritúöl“. Mikið af þessu fyrirlestrafári
heima var líka hreinræktuð einstefnumiðlun. Áheyrendum gafst sjaldan tækifæri
til að efla eigin gagnrýna hugsun og siðvit með uppbyggilegum samræðum.
Á ferli þínum hefur þú meðal annars látið þig varða siðferðilegt uppeldi barna og
heimspeki menntunar. Hvernig fékkstu áhuga á þessu efni og hvaða áhrif væntir þú
að núverandi rannsóknir þínar og samverkamanna við Jubilee-rannsóknarmiðstöðina
fyrir mannkosti og dygðir við Háskólann í Birmingham muni geta haft?
Þetta er stór spurning, Kristian, og ég verð því að gefa þér ögn flókið og langt
svar. Ég skrifaði meistara- og doktorsritgerðir í St. Andrews á sviði stjórn-
málaheimspeki: nýja greiningu á frelsishugtakinu. En ég var svo óheppinn að
um þetta leyti, í kringum 1990, snerist öll stjórnmálaheimspeki meira og minna
um átökin milli tilkallsréttlætis í anda Nozicks og skiptaréttlætis í anda Rawls.
Alvöru stjórnmálaheimspeki átti að vera „normatíf“ og greining á hugtökum var
talin úrelt. Ég spurði hvað réttlæti merkti eiginlega í munni venjulegs fólks, t.d.
hvernig það tengdist hversdagslegum hugmyndum um verðskuldun sem börn á
Hugur 2019-Overrides.indd 10 21-Oct-19 10:47:01