Hugur - 01.01.2019, Page 60

60 Klas Grinell
lok 15. aldar og upphófst þá tímabil í sögu íslams sem einkenndist af hugmynda-
fræðilegri stöðnun og minni sköpun á sviði vísinda“. 54 Með öðrum orðum fjallar
Sörlin um íslam á afar hefðbundinn hátt enda þótt hann gefi til kynna að sköp-
unarskeið „Arabanna“ hafi náð allt til loka 15. aldar. En hvaða hugsuði hann hefur
í huga sem dæmi um þessa sköpunargáfu fáum við ekki að vita. Efnisvalið og
framsetningin markast þess í stað af því að íslamskur lærdómur hafi ekki lengur
haft neitt fram að færa til evrópskrar hugsunar. Sörlin lætur sér nægja alhæfingar
um „Arabana“ án þess að færa nein rök fyrir máli sínu eða skýra það nánar. Um
leið getur hann þess hvernig mynd Evrópumanna af austrinu hafi meira mótast
af sjálfsmynd þeirra sjálfra en af reynsluþekkingu og bendir á hversu mikilvæg
gagnrýni Edwards Said (1935–2003) sé á þessa hefð. Þetta er þó ábending sem
hittir á sérlega veikan punkt í umfjöllun Sörlins sjálfs um íslam.
Einnig heldur Nils Runeby (1931–2009) því fram í lokahluta Europas idéhistoria
að „litið sé svo á að íslam og austrið séu í ,eðli‘ sínu óbreytileg og stöðug, og austri
og vestri hafi verið stillt upp sem andstæðum heildum hvoru á móti öðru“.55 Hér
má því finna gagnrýni á þá hefð sem hefur skapað þennan fastmótaða skilning á
íslam og einkennir enn framlag Sörlins og að vissu leyti einnig Ambjörnssons til
sömu ritraðar.
Í Stenarna i själen (Steinarnir í sálinni) fæst Sven-Eric Liedman við ólíkar hug -
myndir um form og efni innan vestrænnar hugmyndahefðar. Bókin nær frá
Platoni til hönnunar og taugafræði í byrjun 21. aldar og hefur m.a. að geyma
kafla er nefnist „Að hugsa á arabísku“. Í honum er margt áhugavert að finna um
sérstök áhrif arabískrar tungu á heimspekilega hugsun og hvernig þau áttu eftir
að móta latnesku hefðina. Að því leyti er bókin ólík áðurnefndum umfjöllun-
um um íslamska heimspeki. Liedman bendir á að í arabísku er aldrei hægt að
líta á hugtakið tilvist sem eiginleika sem einhver hefur. Andstætt þeirri tvíræðni
sagnarinnar að vera, sem Aristóteles hélt fram að gerði mönnum erfitt fyrir að
skilja breytingu, var greinarmunurinn á því að vera til og að hafa ákveðinn eigin-
leika skýr og grundvallaratriði í heimspeki á arabísku.56
Liedman beinir athyglinni einkum að Ibn Sina en kynnir al-Farabi og Ibn
Rushd sem hina tvo miklu íslömsku heimspekinga. Enda þótt höfundur hafi
mikla þekkingu á efninu fylgir kaflinn hefðbundnum afmörkunum í tímabil og
þróun hugmynda. „Frá fornöld til samtímans“ er undirtitill bókarinnar. Liedman
lýkur umfjöllun sinni um arabíska hugsun með svofelldum hætti:
Venjan er að segja að þeirri hefð sem þeir voru fulltrúar fyrir [al-Farabi,
Ibn Sina og Ibn Rushd] hafi lokið á 12. og 13. öld. Það er rétt að þrótt-
54 Sverker Sörlin, Världens ordning: Europas idéhistoria 1492–1918 (Stokkhólmi: Natur och kultur,
2004), 31.
55 Sverker Sörlin, Mörkret i människan, 54; Sverker Sörlin, Världens ordning, 30; Nils Runeby,
„Människans familj: söndring eller enhet“, í Framstegets arvtagare: Europas idéhistoria: 1900-talet,
ritstj. Nils Runeby (Stokkhólmi: Natur och kultur, 1998), 269.
56 Sven-Eric Liedman, Stenarna i själen: Form och materia från Antiken till idag (Stokkhólmi: Albert
Bonniers förlag, 2006), 132 o.áfr. Arabíska hugtakið mahiya (hvaðleiki) var þýtt sem quidditas í
miðaldalatínu.
Hugur 2019-Overrides.indd 60 21-Oct-19 10:47:04