Hugur - 01.01.2019, Blaðsíða 80

80 Eyjólfur K. Emilsson
Náttúra líkama, að svo miklu leyti sem hún á hlutdeild í efninu, verður
slæm, en er ekki hinn upphaflegi slæmleiki. Því líkamar hafa nokkurs
konar form sem er ekki raunverulegt form og þeir eru sneyddir lífi, og í
óreiðukenndri hreyfingu sinni eyðileggja þeir hver annan, þeir aftra sál-
inni frá sinni réttu starfsemi og þeir víkja sér undan verundardómi með
því að vera á stanslausu flæði, verandi afleiddur slæmleiki.27
Svo virðist sem efnið sé hér gert ábyrgt fyrir þrenns konar neikvæðum áhrifum:
(a) að form líkama sem birtast í því séu fölsk; (b) óstöðugu og eyðileggjandi eðli
líkama; og (c) að aftra sálinni, fyrir tilstilli (a) og (b), frá sinni réttu starfsemi. Ég
mun taka fyrir þessar meintu sakir efnisins eina af annarri. Til að skilja til fulls
hvernig efninu er kenna um (a) og (b), að mati Plótinosar, er nauðsynlegt að gera
grein fyrir sýn hans á sambandið milli efnis, líkama og rúmleika (e. spatiality).28
Útskýringin er í þremur skrefum. (1) Í ritgerðinni „Um efnið“ (II.4 [12]), einni
af þeim elstu, lætur Plótinos ímyndaðan andstæðing spyrja svohljóðandi spurn-
ingar: „Ef [efnið] er rúmtakslaust, hvað myndi það þá leggja af mörkum, ef það
leggur hvorki af mörkum til forms og eiginda né heldur til víddar og rúmfangs,
sem virðist hvarvetna koma til líkama frá efni þeirra … Svo að þetta tal um
stærðarleysi efnisins er innantómt.“ (II.4.11, 4–13). Í kjölfarið svarar hann þessari
ásökun. Þó svo að smáatriði í umfjöllun hans séu enn nokkuð óljós, þá eru eftir-
talin atriði sæmilega skýr: efnið sjálft er án rúmfangs og víddar. Rúmfang og vídd
eiga almennt séð heima á sviði forms og koma til efnisins fyrir atbeina verkvísa
(logoi poiētikoi) sem tilheyra lægstu birtingarmynd sálarinnar, náttúrunni (fysis)
(cf. III.6.18). Þessum verkvísum má líkja við erfðavísa eða forrit sem stýrir gangi
mála í skynheiminum. Ekki má heldur rugla efninu saman við massa (onkos):
„[efnið] tekur við afganginum af eiginleikum sínum um leið og það verður að
massa“ (II.4.11, 26–27).29 Hins vegar er auðvelt að rugla efninu saman við massa,
vegna þess að þegar sálin reynir að ímynda sér efnið, hefur hún engin ráð til þess,
svo að útkoman verður mynd af massa (II.4.11).
Eigi að síður er sérstakt samband milli annars vegar efnisins og hins vegar rým-
is og víddar. „Massi“ (onkos), „rúmtak“ (megeþos) og „vídd“ (diastēma) eiga samleið
hjá Plótinosi; þetta eru skilgreinandi hugtök um líkama og merkja öll eða gefa til
kynna rúmleika.30 Hann segir að frumgeta efnisins, ef svo má segja, sé getan til
að hafa massa og ennfremur að „efnið tekur við formum líkama í rúmfangi“, sem
ég skil á þann veg að form líkama eru rúmlæg og koma fyrir í ákveðnu rúmlægu
umfangi. Auk þess segir hann, í sama sambandi: „… efnið tekur við því sem það
tekur við í rúmlægri vídd vegna þess að það sjálft er móttækilegt fyrir vídd.“
(II.4.11, 17–19). Svo virðist sem að jafnvel þótt efnið fái á sig rúmtak um leið og
27 Plótinos, Níundirnar I.8.4, 1–6.
28 Eftirfarandi málsgreinar auka við umfjöllunina um efnið, líkama og rúmfang, sjá Eyjólfur K.
Emilsson (2017): 200–204.
29 Maður tekur bara svo til orða þegar sagt er að efnið verði að massa: strangt til tekið verður efnið
aldrei að neinu.
30 Sjá Luc Brisson (2000) varðandi hugtakið massa (onkos).
Hugur 2019-Overrides.indd 80 21-Oct-19 10:47:06