Hugur - 01.01.2019, Blaðsíða 84

84 Eyjólfur K. Emilsson
nokkurs konar þrengsli39 og með því að gera slæmt allt sem það hefur
náð tangarhaldi á með eins konar þjófnaði – uns sálinni auðnast að flýja
aftur til síns æðra ástands.40
Holdgerving gefur sem sagt til kynna að skynsemishluta sálarinnar lánist ekki
að raungera æðri krafta sína. Haldið er aftur af henni og hún raunar „aðþrengd“
í þeim skilningi að líkaminn og lægri sálin láta hana aldrei í friði, með þeirri
afleiðingu að skynsemiskröftum sálarinnar er varið til líkamslífsins og hún finnur
ekki aðföngin til að lyfta sér upp yfir þetta svið.
Eins og það horfir við mér vakna þrjár meginspurningar varðandi þessa út-
listun. (1) Er þeirri staðföstu skoðun Plótinosar, að ekkert sem er neðan sálarinnar
geti haft áhrif á hana, teflt í tvísýnu í ritgerðinni sem hér er til umfjöllunar? (2)
Hvert er orsakahlutverk efnisins í þessu sambandi? Er það þess bært að skáka
þeirri skoðun Plótinosar að efnið sé óvirkt? (3) Tekst Plótinosi að setja fram skýr-
ingu sem gerir efnið að einustu rót alls sem slæmt er? Getur verið að eitthvað við
sálina sem er efninu óviðkomandi beri einnig nokkra sök?
(1) Í öðrum eldri ritgerðum virðist Plótinos hafna því að sálin, þar með talin
lægri sálin, verði fyrir áhrifum af samskiptum sínum við líkamann. Á þetta er
lögð mjög mikil áhersla í fyrsta hluta ritgerðarinnar „Um ónæmi hins líkamslausa
fyrir áhrifum“ (III.6.1–5 [26]), en þetta sjónarmið er til að mynda einnig ríkj-
andi í hinni löngu ritgerð um sálina, „Ráðgátur um sálina“ (IV.3.–5. [27–29]).41 Í
ritgerðinni sem við erum hér að fást við talar hann hins vegar um að lægri sálin
verði slæm vegna samneytis hennar við líkama og gegnum hann samneytis við
efnið. Hann ræðir jafnvel um að efnið sýki (eða fylli: anapimplanai) sálina með
slæmleika sínum þegar sálin horfir inn í það (I.8.5, 22). Þar að auki ræðir hann
hér, eins og áður var getið, um að lægri sálin sé blönduð saman við líkama og
efnið, en samkvæmt hinni viðteknu skoðun á sér ekki stað nein raunveruleg sam-
blöndun sálar og líkama. Því vaknar spurningin: Hverfur Plótinos hér frá þeirri
fyrri skoðun sinni að ekkert hafi áhrif á sálina neðan frá?
Ég tel ekki víst að hann geri það. Einnig í Níund III.6, þar sem því er svo
eindregið haldið fram að ekkert líkamlegt hafi áhrif á sálina, viðurkennir Plótinos
fúslega að í vissum skilningi hafi það sem sálin horfir á áhrif á hana. Í byrjun 5.
kafla þeirrar ritgerðar spyr hann, eftir að hafa fært kröftuglega rök fyrir því í fyrri
köflum að sálin sé laus við áhrif: „Hví ættum við þá að reyna að frelsa sálina undan
áhrifum (apatþē…poiein), þegar ekkert hefur haft áhrif á hana til að byrja með
(mēde tēn archēn paschousan)?” Það sem hér er í húfi er viss margræðni hugtaksins
áhrif (gr. paþos, e. affection) og skyldra orða. En eins og Barry Fleet útskýrir42,
þá er annars vegar um að ræða að verða fyrir áhrifum í verufræðilegum skilningi
(sem hendir ekki sálina) og hins vegar í siðfræðilegum skilningi, sem hendir sál-
ina. Hið síðarnefnda breytir hins vegar ekki eðli sálarinnar. Það er í fyrrnefndu,
39 Sbr. Platon, Samdrykkjan 206d.
40 Plótinos, Níund I.8.14, 44–49.
41 Kennisetningin um ónæmi sálarinnar fyrir áhrifum er þaulrædd í nýlegri grein eftir Christopher
Isaac Noble (2016). Sjá einnig Emilsson 2017: 161–165 og Caluori 2015: 152–163.
42 Barry Fleet 1995: athugasemdir ad loc.
Hugur 2019-Overrides.indd 84 21-Oct-19 10:47:06