Hugur - 01.01.2019, Síða 95

Að læra að vera frjáls 95
Kenningin um frelsi sem Locke setti fram í kaflanum um sjálfstjórn í annarri
útgáfu Ritgerðarinnar var ekki einber hugtakagreining og fjallaði ekki aðeins um
hvað tal um frelsi merkir. Henni var líka ætlað að skýra hvernig fólk getur lært
að hafa skynsamlega stjórn á sjálfu sér. Án slíkrar sjálfstjórnar er frelsið mönnum
einskis virði, eftir því sem Locke segir. Hann bætir því svo við að ekki sé kostur
á sönnu frelsi nema menn læri sjálfstjórn, því hafi skynsemin ekki taumhald á
manni, þá sé hann of brjálaður til að njóta sín sem frjáls maður.5
Menntaheimspekin sem Locke setti fram í Menntamálum og Skilningsgáfunni
snýst að miklu leyti um þá fornu hugsun að enginn geti að sönnu lifað sem frjáls
maður án þess að temja sér góðar venjur. Til þess að skilja þessa menntaheimspeki
og hvernig skrif Lockes um uppeldi barna koma heim og saman við frjálslyndið,
sem hann boðaði í skrifum sínum um stjórnmál6 og trúfrelsi7, þarf að lesa það
sem hann segir um uppeldis- og menntamál í samhengi við kaflann um sjálfstjórn
í annarri útgáfu Ritgerðarinnar.
Ef Menntamálin eru lesin án hliðsjónar af öðrum skrifum Lockes virðist stefna
hans í uppeldismálum snúast meira um aga en frelsi. Það er því skiljanlegt að
sumir fræðimenn haldi því fram að hún sé ekki í anda þess frjálslyndis sem Locke
er frægur fyrir. Joseph Carrig segir til dæmis að Locke leggi meiri áherslu á að
stjórna ungu fólki og temja það en leyfa því að njóta frelsis.8 Joel Spring tekur
í sama streng í yfirlitsriti um menntaheimspeki frá ýmsum tímum og segir að
viðhorf Lockes til barna og uppeldis einkennist af stjórnlyndi og ráðríki fremur
en frjálslyndi.9 Eins og fram kemur í ágætu yfirliti í nýlegri grein eftir Ritu
Koganzon styður fjöldi fræðimanna þessa túlkun og heldur því fram að mennta-
stefna Lockes hafi ekkert með frelsi að gera.10
Það eitt að barn sé látið afskiptalaust og fái að fara sínu fram öldungis óhindrað
tryggir ekki frelsi af því tagi sem Locke talaði fyrir. Skýringar hans á því hvers
vegna meira þarf til en tómt afskiptaleysi svo barni lánist að lifa frjálsmannlega er
hvorki að finna í Menntamálunum né Skilningsgáfunni. Þær eru í Ritgerðinni og
þess vegna er ekki ljóst af skrifum Lockes um menntamál einum og sér hvernig
menntastefna hans tengist frjálslyndinu. Það kemur því ekki á óvart að fræði-
menn sem skoða það sem Locke segir um menntun í samhengi við önnur skrif
hans gera síður lítið úr frjálslyndi hans en þeir sem einblína á það sem hann
sagði um uppeldi, nám og kennslu. Einn þessara fræðimanna er Nathan Tarcov.
Í bók sinni Locke’s Education for Liberty segir hann að það að stjórna börnum,
eins og Locke mælti með, geti „þegar best lætur búið þau undir skynsamlega
sjálfstjórn“.11 Í bókarlok hefur hann farið yfir helstu atriðin í menntaheimspeki
Lockes og styður þá niðurstöðu að frelsi, hvort sem um er að ræða frelsi undan
og grein. Tilvitnanir í Menntamál eru þýddar eftir Locke 1989 og merktar með númeri greinar.
Tilvitnanir í Skilningsgáfuna eru þýddar eftir Locke 1993a og merktar með númeri greinar.
5 Locke 1959: II:xxi:§51.
6 Locke 1993b.
7 Locke 1983.
8 Carrig 2001: 55.
9 Spring 2008: 161–168.
10 Koganzon 2016.
11 Tarcov 1999: 93.
Hugur 2019-Overrides.indd 95 21-Oct-19 10:47:06