Hugur - 01.01.2019, Side 101

Að læra að vera frjáls 101
Í lok bókarinnar tengir Locke það sem hann segir um þörfina fyrir að þjálfa hug-
ann við hugsjón sína um sjálfstjórn frjálsra manna. Hann bendir á að þótt oft sé
sagt að ekkert sé eins frjálst og hugurinn, þá séu hugsanirnar oft mjög óstýrilátar.
Menn vita hvers virði það er að líkaminn fari frjáls ferða sinna og sætta
sig því ekki sjálfviljugir við fjötra og hlekki. En þó er fangavist hugans
enn verri, og því skyldum við kappkosta að gera okkar ýtrasta til að varð-
veita frelsi þessa hins betri helmings okkar.40
Samkvæmt túlkun Yaffes á kaflanum um sjálfstjórn í Ritgerðinni njóta menn ekki
fullkomins frelsis nema vilji þeirra velti á hlutlægum sannindum um hvað best
sé að gera. Maðurinn er samkvæmt þessu frjálsastur þegar breytni hans stjórnast
af gildum sem eru óháð duttlungum hugans. „Möguleikinn á að gefa sig á vald
einhverju sem er utan manns sjálfs og æðra manni sjálfum er þannig lykilþáttur
í sjálfræði manna.“41 Það má líka orða þetta svo að Locke hafi talið að skyn-
samleg sjálfstjórn krefðist hæfileika til að láta vilja sinn stjórnast af þekkingu og
skynsamlegum rökum. Eins og tilvitnanirnar í Skilningsgáfuna hér að ofan sýna
áleit hann að slíkir hæfileikar væru ekki meðfæddir heldur öðluðust menn þá
með æfingu eða menntun. Væntanlega áleit hann að til viðbótar við hæfnina til
að fresta því að láta undan löngun þyrftu menn hæfni til að komast að skynsam-
legum niðurstöðum. Það er til lítils að staldra við til að hugsa nema eitthvert vit
sé í hugsuninni.
Góðar venjur – Menntamálin
Í Menntamálunum gefur Locke foreldrum ráð um uppeldishætti og námskrá sem
miða einkum að því að innræta börnum gott siðferði og temja þeim skynsam-
lega sjálfstjórn. Hann leggur sérstaka áherslu á að meðan börnin eru enn ung
og auðmótanleg skuli hugur þeirra látinn hlýða skynseminni.42 Þetta segir hann
mikilvægt vegna þess að fólk sem „ekki venst á það á unga aldri að láta vilja sinn
lúta skynsemi annarra mun tæpast hlýða sinni eigin skynsemi þegar það kemst á
þann aldur að hennar njóti við“.43
Þótt Menntamálin fjalli ekki sérstaklega um hæfni til að fresta því að láta undan
löngun sinni er, eins og LoLordo bendir á, ljóst að Locke taldi slíka hæfni mikil-
vægasta markmiðið með menntun.44 Þessi áhersla á að uppeldi og lærdómur miði
einkum að því að venja börn við að láta skynsemi stjórna vilja sínum birtist víða í
bókinni, til dæmis þar sem segir:
40 Locke 1993a: §43.
41 Yaffe 2000: 119.
42 Locke 1989: §33–34.
43 Locke 1989: §36.
44 LoLordo 2012: 123.
Hugur 2019-Overrides.indd 101 21-Oct-19 10:47:07