Hugur - 01.01.2019, Side 132

132 Elmar Geir Unnsteinsson
mannshug (e. fragmented mind) gefi okkur ástæðu til að aðhyllast ætlunarhyggju
um þöggun frekar en venjuhyggju.
Þöggun og Austin
Samkvæmt kenningu Austins eru málgjörðir venjutegundir; athafnir sem fram-
kvæmdar eru í samræmi við tilgreindar hefðir eða „venjubundin ferli“. Hann tók
brúðkaup sem dæmi. Sá sem segir „Já“ undir skýrt tilgreindum og venjubundnum
kringumstæðum, þar sem hugur fylgir máli og mælandinn sjálfur er sá sem skal
giftast, getur þar með gert það að verkum að hann giftist. Snemma á ferli sínum
nefndi Austin slíkar málgjörðir „verkhæfingar“ (e. performatives) til aðgreiningar
frá „staðhæfingum“ (e. constatives). Við nánari athugun varð honum ljóst að sá
greinarmunur stenst engan veginn; allar staðhæfingar eru líka verkhæfingar, því
þær eru athafnir sem „gera það að verkum“ að eitthvað sé staðhæft. Því fer betur
að hugsa um merkingarbæra málnotkun sem svo að hana megi greina niður í
einstakar „málgjörðir“. En dæmin sem Austin tók, til dæmis af brúðkaupi, halda
mikilvægu sínu óskertu. Hann vildi sýna, öðru fremur, að tungumál mætti nota
í ýmsum tilgangi. Málið er ekki notað eingöngu til að tjá staðhæfingar sem geta
verið sannar eða ósannar, þ.e.a.s., setningar hafa ýmsan annan tilgang en að lýsa
heiminum. En kenningar heimspekinga höfðu um langa hríð gefið „lýsingavill-
unni“ (e. descriptive fallacy), sem leggur lýsingar til grundvallar, byr undir báða
vængi. Samkvæmt Austin getur málgjörð verið „óheppileg“ (e. unhappy) án þess
þó að vera ósönn. Tilraun einhvers til að gifta sig með því að segja „Já“ getur verið
óheppileg, til dæmis af því að röng manneskja sagði orðið, á röngum tíma, af
óheilindum og þar fram eftir götunum.
Austin greindi hverja málgjörð „í heild sinni“ niður í þrjár tegundir athafna.
Á íslensku mætti nefna þessa þrískiptingu málgjörðarinnar ummæli, ímæli og
tilmæli.2 Ummæli eru það sem Austin kallaði „locution“ og felast þau í því að
segja eitthvað á einhverju tungumáli og meina eitthvað með því sem er sagt.
Ímæli nefndi Austin „illocution“ og felast þau í því að málgjörðin hafi ekki að-
eins merkingu heldur einnig „efli“ (e. force). Ummælin gætu t.a.m. verið eitthvert
hlutlaust inntak á borð við að það sé rigning en eflið þarf að koma til sögunnar
svo mælandinn segi eitthvað yfirhöfuð. Efli getur verið forspá, loforð, viðvörun,
staðhæfing, og svo mætti lengi telja. Með því að segja, eða í því að segja, „Það er
rigning“, setur mælandinn fram staðhæfingu, frekar en t.a.m. loforð eða forspá, og
þess vegna er hægt að tala um í-mæli. Í þriðja og síðasta lagi eru svokölluð tilmæli
sem Austin nefndi „perlocution“. Vert er að benda á að tilmælapartur málgjörða
er ekki, samkvæmt Austin, athöfn sem framkvæmd er í samræmi við venjubundið
ferli. Venjuhyggjan nær því ekki utan um tilmæli í ströngum skilningi og útskýrir
það hvers vegna orðið „málgjörð“ er stundum einfaldlega haft yfir ímælagjörðir,
þ.e.a.s. málgjörðir sem hafa a.m.k. ummælapart og ímælapart. Tilmæli eru skil-
greind þannig að þau hafi mikilsverð hugræn áhrif á áheyrandann, t.d. að hann
2 Ég þakka Gunnari Harðarsyni fyrir að stinga upp á þessum þýðingum.
Hugur 2019-Overrides.indd 132 21-Oct-19 10:47:09