Hugur - 01.01.2019, Síða 134

134 Elmar Geir Unnsteinsson
ingar annarra, því hverjum og einum er frjálst að mynda sér sínar eigin skoðanir
án þess að vera kúgaður til annars. Ef ég tek rök þín til greina en sannfærist samt
ekki um að þau séu gild, hef ég sennilega ekki þar með tekið þátt í kerfisbundinni
undirokun á þér eða samfélagshópi þínum. Það virðist vera mikilvægur greinar-
munur á því að hafa rétt til að tjá höfnun – rétt til að höfnunin sé tekin alvarlega
og bókstaflega – og á einhverjum ímynduðum rétti til auðsveipni og eftirlátssemi
annarra. Mögulega má verja fyrri hugmyndina sem raunverulegan rétt en seinni
tillagan er að öllum líkindum galin.
Ishani Maitra (2009: 317) færir rök fyrir því að venjuhyggja um þöggun lendi
líklega í vandræðum ef hún veltur á greinarmuninum á ímælum og tilmælum.
Það hefur lengi verið altalað að greinarmunurinn sé helst til óskýr.4 Ég er sam-
mála henni og er ástæðan fyrir því eftirfarandi. Eins og við höfum séð þá verða
ímæli að fela í sér tilteknar afleiðingar fyrir áheyrandann, þ.e. að merking og efli
séu meðtekin. Tilmæli virðast að sama skapi fela í sér meðtöku en við hana bæt-
ast önnur „mikilsverð áhrif“, svo sem sannfæring, kátína eða hræðsla (sbr. Austin
1975: 101). En við nánari umhugsun verður deginum ljósara að meðtaka ímæla
getur vel verið fólgin í því að viðmælandi fái viðvörun, fyrirskipun eða upplýsingar
um eitthvað. Í hvaða skilningi eru þá afleiðingar tilmæla „mikilsverðar“ en ímæla
ekki? Það getur vissulega talist til mikilsverðra hugrænna áhrifa að hafa meðtekið
viðvörun þess efnis að endirinn nálgist, alveg eins og það að óttast eitthvað eða
sannfærast um eitthvað. Greinarmunurinn virðist því vera handahófskenndur og
þær kenningar sem virðast geta yfirstigið þennan vanda gera það jafnan með því
að skipta venjuhyggjunni út fyrir ætlunarhyggju (t.d. Bach og Harnish 1979). Ég
útskýrði greinarmuninn á ímælum og tilmælum áðan með tilvísun í málvenju
og hefur sú hugmynd löngum verið vinsæl (Black 1963: 224, Searle 1983: 178–179,
Cohen 1973). En það er nokkuð ljóst við nánari athugun að skýringin gengur ekki
upp. Sú meðvitaða hugsun að hafa fengið viðvörun þess efnis að endirinn nálgist
og sú meðvitaða hugsun að hafa verið sannfærður um það sama af einhverjum eru
ekki aðgreindar hvor frá annarri með því að eingöngu sú síðari feli í sér „ómál-
tengdar“ eða „tilfallandi“ afleiðingar talaðs máls, líkt og Hornsby og Langton
(1998: 24) komust að orði. Þessi greinarmunur grípur í tómt.
Markmið mitt í þessari grein er þó ekki að sýna fram á að venjuhyggja um
málgjörðir eigi sér engar málsbætur eða geti ekki gert nokkra grein fyrir þöggun,
heldur, sem er meira um vert, að setja fram annan valmöguleika í hennar stað.
Þannig flyst rökbyrðin yfir á venjusinnann. Margir heimspekingar myndu halda
því fram að grundvallarvandann við kenningu Langton og Hornsby um þöggun
megi rekja til hinnar austinísku venjuhyggju.5 En þótt sýnt þyki að kenning
4 Austin sagði sjálfur að þessi greinarmunur „virðist líklegastur til að valda usla“ (1975: 109). Kenn-
ing Langton og Hornsby hefur lengi þurft að þola margs konar gagnrýni sem oft má rekja til
þess hversu óskýr greinarmunur Austins á ímælum og tilmælum er (Bird 2002, Wieland 2007,
Jacobson 1995).
5 Sjá sérstaklega Wieland (2007) og Mikkola (2011) sem veita nákvæmari útlistun á þessu atriði.
En einnig Maitra og McGowan (2010) sem varpa fram ýmsum efasemdum um niðurstöður
Wielands. Almennari rök gegn venjuhyggju má finna í verkum eftir Strawson (1964), Schiffer
(1972), Bach og Harnish (1979), Harris (2016), Elmar Unnsteinsson (2017a).
Hugur 2019-Overrides.indd 134 21-Oct-19 10:47:09