Íslenska þjóðfélagið - 01.08.2023, Síða 1

Íslenska þjóðfélagið 2. tbl. 14. árgangur 2023, 1–2
© höfundar 2023. Tengiliður: thoroddur@hi.is
Vefbirting 29. desember 2023. Birtist á vefnum https://www.thjodfelagid.is
Útgefandi: Félagsfræðingafélag Íslands, Gimli, Sæmundargötu 10, 102 Reykjavík
ÍSLENSKA
ÞJÓÐFÉLAGIÐ
tímarit um íslenskt þjóðfelag … … sem fræðilegt viðfangsefni
Frá gestaritstjórum
Sérhefti um byggðarannsóknir fylgt úr hlaði
Þótt byggðafélagsfræði (e. rural sociology) sé ein elsta undirgrein félagsfræðinnar og
eigi rætur sínar að rekja til til klassískra félagsfræðikenninga Durkheim, Tönnies og
Simmel er hún einnig óaðskiljanlegur hluti þverfaglegra byggðarannsókna (e. rural stu-
dies). Í raun má finna byggðavinkil á nánast öllum samfélagslegum viðfangsefnum
og nánast allir slíkir vinklar hafa skírskotun til byggðafélagsfræðinnar. Þetta tvíþætta
eðli byggðafélagsfræðinnar endurspeglast í þessu sérhefti Íslenska þjóðfélagsins um
byggðarannsóknir þar sem rétt um helmingur höfunda eru félagsfræðingar en aðrir höf-
undar koma af sviðum félagsráðgjafar, hagfræði, lýðheilsu, mannfræði, menntunar-
fræði sagnfræði, sálfræði, stjórnmálafræði og umhverfis- og auðlindafræði.
Í yfirlitsgrein um íslenskar landsbyggðir og byggðafélagsfræði sem annar ritstjóra
þessa sérheftis birti í Íslenska þjóðfélaginu árið 2019 er fjallað um þrjátíu ára samfellda
sögu byggðarannsókna hér á landi. Þar eru helstu viðfangsefni slíkra rannsókna reifuð,
jafnframt því sem athygli er vakin á ýmsum viðfangsefnum sem ástæða væri til að
rannsaka nánar. Þær tíu greinar sem hér birtast bæta með ýmsum hætti við þann þekk-
ingargrunn íslenskrar byggðafélagsfræði.
Þannig hefur til dæmis verið verulegur skortur á rannsóknum á velferð, fátækt og
félagsþjónustu á Íslandi frá sjónarhóli byggðafræðinnar. Í þessu sérhefti sýna Bjarki
Þór Grönfeldt og Vífill Karlsson fram á að þótt lítill munur sé almennt á ánægju íbúa í
dreifbýli með þjónustu sveitarfélagsins eftir því hvort um hrein dreifbýlissveitarfélög
eða blönduð sveitarfélög sé að ræða, er marktækt minni ánægja með þjónustu við ungt
fólk í hreinum dreifbýlissveitarfélögum. Þá fjalla Jónína Einarsdóttir og Guðbjörg Linda
Rafnsdóttir um mikilvægi sjálfboðaliðastarfs sem sprettur úr fámenni og margvíslegum
áskorunum brothættra byggða. Ak þess sem samstarf heimafólks eflir byggðarlögin inn
á við bera erlendir sjálfboðaliðar nýja strauma til samfélaganna og skapa tengsl sem
viðhaldast oft til lengri tíma.
Þetta samspil formlegra og óformlegra þátta skipta sérstaklega máli þegar áföll á
borð við náttúruhamfarir dynja yfir landsbyggðarsamfélög. Í rannsókn sinni í Árnes-
sýslu sýna Ragnheiður Hergeirsdóttir, Guðný Björk Eydal og Sólveig Þorvaldsdóttir
fram á mikilvægi þess að félagsþjónustan sé vel undirbúin fyrir náttúruhamfarir með
verklagsreglum og gátlistum og starfsfólk fái reglubundna fræðslu og æfingar í takt við
raunhæfar sviðsmyndir.
Í ljósi fyrri rannsókna á stöðu og framtíðaráforma ungs fólks og stöðu kynjanna í