Íslenska þjóðfélagið - 01.08.2023, Qupperneq 4

Sameiningar hreinna dreifbýlissveitarfélaga og þjónusta
4 ..
ral communities benefit from amalgamation or become more deprived in
centre-periphery comparisons. Regression analyses were performed on
data from surveys conducted in 2016, 2017, and 2020. Findings revealed
that rural residents of mixed municipalities and residents of purely rural
municipalities reported similar satisfaction. However, greater variance in
the responses of residents in purely rural municipalities indicated more
internal variability. When specific aspects of municipal services were ex-
amined, a clear pattern emerged: Residents of purely rural municipalities
were significantly less satisfied with planning, social services, opportuni-
ties for sports and leisure, and the quality of youth services. Residents of
purely rural municipalities were generally more satisfied with their mu-
nicipal services if they did not operate their own schools, while rural mu-
nicipalities that did, showed greater dissatisfaction among residents with
various other municipal services. It is important that these results are pre-
sented to residents of purely rural municipalities.
KEYWORDS: Municipal amalgamations – Municipal services – Rural
areas – Urban areas – Consumers
Inngangur
Sameiningar sveitarfélaga hafa mikið verið ræddar og rannsakaðar hérlendis sem erlendis. Fræði-
lega séð ætti að vera stærðarhagkvæmni í rekstri sveitarfélaga eins og gildir um rekstur almennt þar
sem um er að ræða t.d. sérhæfingu og leggja þarf í miklar fjárfestingar (Boyes og Melvin, 1999) og í
tilfelli hins opinbera, t.d. slökkvilið og bókasöfn (Rosen og Gayer, 2008). Það ætti að fela í sér lægri
kostnað við veitingu þjónustunnar og samkvæmt Palander (1935) ætti því að vera hægt að veita
hana víðar og dreifðar eða betri þjónustu til sama landsvæðis. Ísland er hins vegar stórt og dreifbýlt
land og hafa ólík sjónarmið verið uppi um sameiningar fámennustu sveitarfélaganna í dreifbýli við
stærri sveitarfélög sem búa yfir þéttbýliskjarna. Í stuttu máli má segja að áhyggjur og efasemdir
margra snúist um að dreifbýlið verði út undan í sameinuðum sveitarfélögum (Grétar Þór Eyþórsson,
2012). Dæmi má taka af nokkrum kosningum um sameiningu sveitarfélaga þar sem tillagan fellur
á atkvæðum dreifbýlisins; eins og nýafstaðin kosning Snæfellsbæjar og Eyja- og Miklaholtshrepps
(sjá Sameining felld á Snæfellsnesi, 2022), nokkrar kosningar um sameiningu Borgarbyggðar og
Skorradalshrepps, auk kosninga um sameiningu Stykkishólmsbæjar og Helgafellssveitar. Er það svo
að íbúar svo fámennra sveitarfélaga fari illa út úr sameiningum við þau fjölmennari? Hér er ætlunin
að reyna að leggja mat á þetta álitamál með því að svara rannsóknarspurningunni: Eru íbúar hreinna
dreifbýlissveitarfélaga ánægðari með sveitarfélagið sitt og veigamikla þjónustu þess en íbúar dreif-
býlis í blönduðum sveitarfélögum (sveitarfélög dreifbýlis- og þéttbýlissamfélaga)?
Nýleg rannsókn hérlendis sýndi fram á að sameiningar sveitarfélaga hafi skilað árangri (Vífill
Karlsson og Grétar Þór Eyþórsson, 2022). Þau áhrif mældust í öllum tilfellum en eingöngu töl-
fræðilega marktækt í tilfelli sameininga þriggja eða fleiri sveitarfélaga. Ekki var greint á milli hvort
sameiningarnar skiluðu sér í betri þjónustu, lægri kostnaði eða sköttum. Hins vegar náði greiningin
ekki til fámennustu sveitarfélaganna og var það tilefni rannsóknarinnar sem hér er gerð. Á Ís-
landi hefur efling sveitarstjórnarstigsins fyrst og fremst farið fram með flutningi verkefna frá ríki til
sveitarfélaga, svo það er mikilvægt að sveitarfélögin geti staðið undir þeirri auknu kröfu (Grétar Þór
Eyþórsson, 2012). Hér verður því gerð tilraun til að skoða hvort íbúar í dreifbýli sveitarfélaga með
sterkan þjónustukjarna séu ánægðari eða óánægðari en íbúar í hreinum dreifbýlissveitarfélögum.
Það ætti að gefa vísbendingu um það hvort hrein dreifbýlissamfélög komi betur út í sveitarfélagi þar
sem þau ráða sjálf ríkjum í stað þess að deila stjórn samfélagsins með stóru þéttbýli. Niðurstöður
rannsóknarinnar gætu gefið sterkar vísbendingar um það hvort sameining hreinna dreifbýlissveitar-