Íslenska þjóðfélagið - 01.08.2023, Blaðsíða 37

Jónína Einarsdóttir og Guðbjörg Linda Rafnsdóttir
37 ..
staklingar geri fórnar- nytjagreiningu (e. cost-benefit analysis) áður en stofnað er til nýrra samskipta,
getur skýrt ástæður þess að sjálfboðastörfin þóttu mikilvæg. Hagnaðurinn þarf ekki að vera fjár-
hagslegur. Aðilar sem fá til sín erlenda sjálfboðaliða sjá þannig fyrir sér möguleika á að fá aðstoð
við vinnu eða þann félagsskap sem óskað er eftir, og í staðinn fái sjálfboðaliðarnir húsnæði, fæði og
tækifæri til að ferðast um dreifbýli Íslands (Guðbjörg Linda Rafnsdóttir o.fl., 2019). Heimafólk sem
sinnir sjálfboðastörfum sækist eftir velferð nærsamfélagsins en einnig félagsskap og skemmtileg-
heitum. Viðmælendur undirstrikuðu einmitt mikilvægi samkenndar og samvinnu, ekki síst í jaðar-
byggðum þar sem fólk þarf að hlúa saman að innviðum og hvort öðru, vegna fámennis. Þar geti
erlendir og innlendir sjálfboðaliðar lagt sitt af mörkum við að bæta samfélagið, án þess að á þeim
eða öðrum sé brotið. Viðmælendur lögðu áherslu á að samhengi sjálfboðavinnunnar skipti máli og
að sjálfsagt væri að víkja frá meginreglum um kjaramál, samkeppni og fagþekkingu ef það væri
samfélaginu til hagsbóta. Engu að síður heyrðust raddir heimafólks um að sjálfboðavinnan gæti á
köflum reynst þeim íþyngjandi. Einnig var bent á að erfitt væri að fá erlenda aðflutta einstaklinga til
að taka þátt í sjálfboðastörfum með öðru heimafólki. Minnir sú umræða á umfjöllun Paarlberg og fé-
laga (2021) um að auðveldara væri að fá fólk til að sinna sjálfboðastörfum í heimabyggð, ef byggðin
væri einsleit hvað íbúasamsetninguna varðar.
Það var ekki laust við að viðmælendur kvörtuðu undan lægð í sjálfboðastarfi meðal íbúa og vitn-
uðu til fyrri tíma þegar þátttakan var meiri. Fram kom að ungar konur vildu ekki taka þátt í slíkum
störfum þar sem ætlast væri til of mikils af þeim. Bentu þær á að kvenfélagskonur gerðu ekkert fyrir
þær sjálfar. Í því ljósi vekur athygli að sjálfboðastarf í Skandinavíu hefur ekki minnkað skv. Qvist
og félögum (2019), en starfið þar virðist beinast meira að viðfangsefnum sem þykja til hagsbóta
fyrir þátttakendurna sjálfa en raunin er samkvæmt viðtölum okkar. Paarlberg og félagar (2021) hafa
áhyggjur af dvínandi sjálfboðastarfi í dreifbýli, og þá einkum í byggðarlögum sem hafa lítinn aðgang
að opinberri þjónustu. Þau kalla eftir umræðu um hvernig halda mætti uppi slíkum sjálfboðastörfum.
Okkar rannsókn getur ekki staðfest hvort um raunverulega lægð sé að ræða í sjálfboðastörfum hér
á landi eða hvort minni þátttaka skýrist af mikilli fækkun fólks í þeim byggðum sem voru valdar
til þátttöku. Einnig eru vísbendingar um að auglýsingar eftir erlendum sjálfboðaliðum hafi færst frá
þeim heimasíðum sem höfundar hafa greint yfir á aðra samfélagsmiðla. Hér er þörf á frekari rann-
sóknum. Þá er mikilvægt að skoða ástæður samdráttar í sjálfboðastörfum, sé hann staðfestur. Má
benda á, eins og fram kom hjá Paarlberg og félögum (2021), að viðmælendum var tíðrætt um að
ekki mætti gera sjálfboðastarfið tortryggilegt og að hafa þyrfti skýrar línur um hvað væri ásættan-
legt sjálfboðastarf. Allnokkur munur virtist á skilningi viðmælenda okkar og aðila vinnumarkaðsins
á því hvar slíkar línur ættu að vera dregnar og viðmælendum þótti mikilvægt að tekið yrði mið af
aðstæðum í hvert sinn. Þeim var annt um að brjóta ekki reglur og undirstrikuðu að „glæpavæðing“
sjálfboðastarfsins skapaði mikið óöryggi, bæði meðal vinnuveitenda og sjálfboðaliðanna sjálfra.
Styrkleiki rannsóknarinnar og nýnæmið er fólgið í því að hér er ljósi varpað á sjónarhorn heima-
fólks í fjórum byggðarlögum sem eiga það sameiginlegt að hafa tekið þátt í verkefninu Brothættar
byggðir. Sumir viðmælendur höfðu sjálfir ráðið til sín erlenda sjálfboðaliða eða sinnt sjálfboða-
vinnu í heimabyggð. Þessir aðilar eru mögulega jákvæðari gagnvart sjálfboðastarfi og áhrifum þess
á byggðarlagið en íbúar almennt. Þótt rannsóknin fjalli um þá tegund jaðarbyggða sem hafa tekið
þátt í verkefninu Brothættar byggðir, og íbúarnir verið fengnir til að ræða um áhrif sjálfboðastarfa á
framtíðarmöguleika heimabyggðar, þá teljum við að þessi byggðalög séu ekki í eðli sínu ólík öðrum
jaðarbyggðum hér á landi og erlendis, og því megi draga lærdóm af því sem fram kemur í þessari
rannsókn, fyrir dreifbýli í víðari skilningi.
Lokaorð
Viðmælendur áttu það sammerkt að hafa ekki áhyggjur af því að sjálfboðastörf veiktu byggða-
lögin sem um ræðir, nema síður væri. Ástæðan er sú að sjálfboðaliðar sinna fyrst og fremst störfum
sem enginn myndi greiða fyrir, störfum sem yrðu því ekki framkvæmd án sjálfboðaliða. Auk þess