Íslenska þjóðfélagið - 01.08.2023, Qupperneq 41

Ragnheiður Hergeirsdóttir, Guðný Björk Eydal og Sólveig Þorvaldsdóttir
41 ..
by social disasters. Disasters are well known in the South, as the area is
geologically very active, there are e.g. the largest volcanoes in the country
which, according to scientists, may erupt in the very next few years. The
local authorities are key actors in disaster response and processing and
provide important basic services to residents, including social services.
The aim of the study is to examine how local social services can prepare
to deal with social disasters. It is based on a project carried out by the civil
protection and emergency management in Árnessýsla, a district in South
Iceland, in the winter of 2021-2022. The purpose was to create and devel-
op educational and training material for managers in local social services
and on an interview study carried out in September 2023. Results indicate
that procedures and checklists developed by social service staff and cus-
tomized for each unit of practice are important tools in time of disasters.
It was also stated that it is necessary for social service staff to regularly
receive training and exercises based on realistic scenarios in their imme-
diate community and their daily tasks.
KEYWORDS: civil defense, local social services, social disasters, pro-
cedures and checklists
Inngangur
Samfélagsleg áföll eiga sér ýmsar ólíkar orsakir og birtingarmyndir. Náttúruhamfarir eins og eldgos
og jarðskjálftar verða án þess að manneskjan fái þar rönd við reist. Aðrar hamfarir eru af manna
völdum, svo sem hryðjuverk eða stríðsátök, og ýmsar afleiðingar af gerðum manna hafa orsakað
samfélagsleg áföll, eins og til dæmis eiturefnaslys og vatnsmengun. Síðustu áratugi hafa hamfarir
af völdum loftslagsbreytinga leitt til stigvaxandi alvarlegra áfalla og má þar nefna auknar öfgar í
veðurfari, þurrka og flóð, súrnun sjávar, bráðnun jökla og hækkun sjávarmáls með ófyrirséðum og
margþættum afleiðingum fyrir heimsbyggðina (UNDRR, e.d.) Sífellt flóknari innviðir samfélaga,
s.s. flókin orku- og netkerfi, hafa skapað nýjar áskoranir fyrir nútímasamfélög þegar þau takast á við
og reyna að forða eða lágmarka tjón af völdum samfélagslegra áfalla (Boin og McConnell, 2007;
Tesh, 2015).
Hin síðari ár hefur íslenskt samfélag þurft að takast á við tíð og umfangsmikil samfélagsleg áföll.
Hamfaraveður gekk yfir Norðurland í desember 2019, snjóflóð urðu á Vestfjörðum í janúar 2020 og
aurskriður á Austurlandi í desember sama ár. Heimsfaraldur Covid-19 hófst í mars 2020 og stóð með
hléum til 25. febrúar 2022 þegar sóttvarnatakmörkunum var að fullu aflétt hér á landi. Jarðhræringar
og eldgos hafa staðið yfir á Reykjanesi með hléum síðan 2019 og sér ekki fyrir endann á; fyrsta eld-
gosið hófst í mars 2021, annað í ágúst 2022 og hið þriðja í júlí 2023 (Ásthildur Elva Bernharðsdóttir
o.fl., 2022). Vísindafólk hefur að auki varað við að ýmsar aðrar öflugar eldstöðvar séu nú komnar
á tíma (FutureVolk, e.d.) auk þess sem áhrifa af hnattrænni hlýnun og hnattvæðingu mun gæta í
vaxandi mæli hér á landi eins og annars staðar í heiminum (UNDRR, e.d.).
Sameinuðu þjóðirnar (2009) hafa í stefnu sinni um hvernig draga megi úr tjóni í kjölfar ham-
fara (e. Strategy for Disaster Reduction) skilgreint tjónnæmi (e. vulnerability) sem einkenni eða
aðstæður sem gera fólk viðkvæmara fyrir skaðlegum áhrifum áfalla. Í sömu stefnu hafa þær skil-
greint viðnámsþrótt (e. resilience) sem getu eða hæfni þess sem verður fyrir samfélagslegu áfalli til
að takast á við skaðleg áhrif á árangursríkan hátt. Það er mikilvægt að hafa í huga að tjónnæmi og
viðnámsþróttur eru háð fjölmörgum þáttum, en mikilvægt er að draga úr tjónnæmi og auka viðnáms-
þrótt bæði samfélaga og einstaklinga.