Íslenska þjóðfélagið - 01.08.2023, Side 46

Félagsþjónusta sveitarfélaga og viðbrögð við samfélagslegum áföllum
46 ..
sakendur á viðbrögðum félagsþjónustu við samfélagslegum áföllum hafa einnig bent á þetta, um
langtímaverkefni sé að ræða og markmiðið um endurreisn þurfi að vera hluti af ferlinu frá upphafi
(Alston o.fl., 2019; Newburn, 1993; Rowlands, 2013). Markmið endurreisnar er að samfélagið nái
að minnsta kosti sínum fyrri styrk. Endurreisn samfélagsins er háð þátttöku í samfélaginu sjálfu,
íbúanna og vilja þeirra, getu og hugmyndum um hvernig endurreisn fari fram og hvenær henni sé
lokið. Bent hefur verið á mikilvægi þess að skipuleggja einnig vel ferilinn um hvernig draga eigi
aftur úr inngripi og aukinni þjónustu sem fer í gang í kjölfar áfalla (Rowlands, 2013).
Áfallastjórnun (e. crisis management) hefur mikið að segja um hvernig samfélagi farnast í kjölfar
hamfara og fátt kennir betur en reynslan í þeim efnum. Lærdómsferlið gerist ekki af sjálfu sér; gefa
þarf fólk rými til að það geti metið og lært af reynslunni. Markviss skráning á atburðarás, ákvörð-
unum, aðgerðum og afleiðingum er ein meginforsenda þess að lærdómsferlið verði sem árangurs-
ríkast og varðandi félagsþjónustu sveitarfélaga er þarna um veigamikið atriði að ræða (Alston o.fl.,
2019; Boin, ´t Hart o.fl., 2017; Ragnheiður Hergeirsdóttir, 2019; Sólveig Þorvaldsdóttir o.fl., 2008).
Skipulag almannavarna á Íslandi
Í neyðarástandi sem skapast við náttúruhamfarir hér á landi eru almannavarnir virkjaðar og unnið
samkvæmt ákveðnu almannavarnaskipulagi (Lög um almannavarnir nr. 82/2008). Viðbragðskerfi al-
mannavarna skiptist í meginatriðum í tvo þætti: samhæfingarstjórnstöð á vegum ríkislögreglustjóra
og aðgerðastjórn í héraði. Samhæfingarstöð sér um samhæfingu aðgerða fyrir landið eftir því sem
þörf er á hverju sinni og er lögreglustjóra í héraði til aðstoðar og stuðnings. Þegar almannavarna-
ástandi hefur verið lýst yfir fer lögreglustjóri í viðkomandi lögregluumdæmi (héraði) með yfirstjórn
aðgerða og samhæfingu innan síns umdæmis. Með honum starfar aðgerðastjórn og ef þörf krefur
einnig vettvangsstjórn sem stjórnar aðgerðum og viðbúnaði á vettvangi (Ásthildur Elva Bernharðs-
dóttir o.fl., 2022).
Almannavarnalögin kveða á um skyldur opinberra stofnana, þar á meðal sveitarfélaga og undir-
stofnana þeirra, til að greina áfallaþol samfélagsins og gera viðbragðsáætlanir vegna samfélagslegra
áfalla. Í viðbragðsáætlunum skal því lýst hvernig sveitarfélögin og undirstofnanir þeirra ætli að
bregðast við og til hvaða aðgerða skuli gripið þegar áföll verða (Ásthildur Elva Bernharðsdóttir o.fl.,
2022; lög nr. 82/2008).
Í stefnu stjórnvalda í almannavarna- og öryggismálum frá árinu 2021 er lýst fjórum grundvallar-
reglum viðbragðskerfis almannavarna: sviðsábyrgðarreglu, samkvæmnisreglu, grenndarreglu og
samræmingarreglu. Sviðsábyrgðarreglan er sú regla sem starfsemi félagsþjónustu byggir á þegar
áfallatímar eru. Í fyrrnefndri stefnu stjórnvalda er sviðsábyrgðarreglan skilgreind svo: „Sá aðili sem
fer venjulega með stjórn tiltekins sviðs samfélagsins, tiltekins svæðis eða umdæmis skal skipuleggja
viðbrögð og koma að stjórn aðgerða þegar hættu ber að höndum“ (Stjórnarráð Íslands/Dómsmála-
ráðuneytið, 2021).
Félagsþjónusta sem hluti af almannavarnaviðbragði
Eins og áður sagði starfar félagsþjónustan áfram að sínum daglegu verkefnum í samræmi við fé-
lagsþjónustulög og sviðsábyrgðarreglu almannavarnalaga þó að ekki sé fjallað sérstaklega um hlut-
verk og störf félagsþjónustu á áfallatímum í lögum, hvorki félagsþjónustulögum né almannavarna-
lögum. Við samfélagsleg áföll, s.s. náttúruhamfarir eða heimsfaraldur, og þær raskanir sem af þeim
leiða breytast aðstæður og starfsumhverfi félagsþjónustunnar í samræmi við ástandið sem skapast,
áherslur og vægi einstakra verkefna tekur breytingum og hverjar sem orsakirnar eru og hvort sem
áhrifin eru staðbundin eða útbreidd þarf að bregðast við og starfa í samræmi við grundvallarþætti
áfallastjórnunar (Ásthildur Elva Bernharðsdóttir o.fl., 2023; Ragnheiður Hergeirsdóttir og Guðný
Björk Eydal, 2021).
Í norrænni skýrslu sem kom út síðari hluta árs 2016 (Eydal o.fl., 2016) um hlutverk félags-
þjónustu sveitarfélaga á Norðurlöndunum á tímum samfélagslegra áfalla kemur fram að hlutverk