Íslenska þjóðfélagið - 01.08.2023, Qupperneq 63

Eyrún María Rúnarsdóttir
63 ..
gagnleg til að lýsa líðan unglinga (Ársæll Arnarsson, 2019; Elgar o.fl., 2015; Haugland og Wold,
2001). Svarmöguleikar voru á bilinu 0 til 4: Sjaldan eða aldrei (0), um það bil mánaðarlega (1), um
það bil vikulega (2), oftar en einu sinni í viku (3) og hér um bil daglega (4). Svarmöguleikar 0 og 1
voru lagðir saman og svarmöguleikar 2 og 3 fyrir myndræna úrvinnslu. Fyrir frekari úrvinnslu var
útbúin ein raðbreyta úr mælingunni með því að leggja saman svör við öllum spurningunum. Samtala
var á bilinu 0–32 og sýna hærri tölur verri líðan. Útreikningar á áreiðanleika sýndu stuðulinn 0,88.
Óháðar breytur í rannsókninni voru búsetusvæði, kyn, aldur, efnahagur fjölskyldu og fjöldi vina.
Útbúnir voru þrír flokkar með hliðsjón af búsetu þátttakenda líkt og lýst var í kafla um þátttakendur.
Breytan var vísibreyta í aðhvarfsgreiningu þar sem höfuðborgarsvæði var til viðmiðunar. Kyn var
tvígild vísibreyta með pilta til viðmiðunar og aldur miðaðist við árgang nemenda þar sem 8. bekkur
var viðmiðunarhópur í aðhvarfsgreiningu. Efnahagur fjölskyldu var metinn með svokölluðum FAS-
kvarða (e. Family Affluence Scale) (Boyce o.fl., 2006). Sú útgáfa kvarðans sem hér er notuð hefur
að geyma sex spurningar um bíla- og tölvueign fjölskyldunnar, fjölskyldufrí, hvort þátttakandi hafi
sérherbergi, fjölda baðherbergja á heimilinu og hvort uppþvottavél sé á heimilinu (Elgar o.fl., 2016).
Hver spurning fékk svargildi sem svo voru lögð saman til að mynda heildargildi á kvarðanum 0–13.
Hærra gildi gefur til kynna betri efnahagslega stöðu fjölskyldunnar.
Vinátta var útskýrð á eftirfarandi hátt og var í kjölfarið spurt um fjölda vina: „Vinir eða vinkonur
eru til dæmis einhverjir sem þú getur talað um persónulega hluti við, hringt í til að spjalla eða kíkt
í heimsókn til.“ Í spurningalistanum voru þrjár spurningar um fjölda vina. Sú fyrsta sneri að fjölda
íslenskra vina, í annarri var spurt um fjölda vina sem væru frá öðru landi en Íslandi og í þeirri þriðju
um fjölda vina sem viðkomandi átti eingöngu samskipti við á netinu. Svarmöguleikar voru sex: 1) ég
á engan slíkan vin, 2) ég á einn slíkan vin, 3) ég á 2–3 slíka vini, 4) ég á 4–6 slíka vini, 5) ég á 7–10
slíka vini og 6) ég á 11 eða fleiri slíka vini. Úr hverri spurningu var útbúin raðbreyta með miðgildi
hvers flokks á bilinu 0–12,5.
Framkvæmd og gagnagreining
Rannsókn þessi var tilkynnt til Persónuverndar (nr. S8478) og var þágildandi lögum um persónu-
vernd og meðferð persónuupplýsinga nr. 77/2000 fylgt. Því næst veitti Vísindasiðanefnd Háskóla Ís-
lands umsögn um rannsóknaráætlunina og hlaut hún brautargengi að lokinni umfjöllun (nr. 17-029).
Þess var gætt að engar spurningar listans væru þess eðlis að hægt væri að rekja svör til einstaklinga
og var nafnleysi þátttakenda tryggt. Spurningalistinn var forprófaður og tóku sex ungmenni þátt í
prófun. Leiðbeiningar voru endurskoðaðar á nokkrum stöðum í kjölfarið.
Leyfi fyrir rannsókn var aflað hjá viðkomandi yfirvaldi í sveitarfélögunum og hjá skólastjórnend-
um. Upplýsingabréf var sent í tölvupósti til foreldra þátttakenda frá skólunum og gátu þeir hafnað
þátttöku unglingsins í rannsókninni. Tekið var skýrt fram í upplýsingum til þátttakenda að þeir gætu
hætt þátttöku hvenær sem væri og sleppt spurningum sem þeir vildu ekki svara. Spurningalistakönn-
unin var rafræn og var vistuð í forritinu Qualtrics á vegum Menntavísindastofnunar Háskóla Íslands.
Að svörun lokinni var svæði könnunar lokað og gögn eingöngu aðgengileg rannsakanda, varin með
lykilorði.
Jamovi 2.2.5 tölfræðiforritið var notað við úrvinnslu gagna. Reiknuð voru hlutföll sállíkamlegra
umkvartana eftir svæðum og meðaltöl og staðalfrávik raðbreyta. Loks var gerð fjögurra þrepa línu-
leg fjölbreytuaðhvarfsgreining til að spá fyrir um sállíkamlegar umkvartanir ungmenna. Á fyrsta
þrepi líkansins spáðu búseta á mismunandi svæði fyrir líðan, á þrepi tvö var kyni og árgangi bætt
við líkan og á því þriðja efnahag fjölskyldu og fjölda vina. Á fjórða þrepi líkansins var marktækri
samvirkni bætt við líkanið.
Niðurstöður
Umfjöllun um niðurstöður hefst á því að svör unglinga um tíðni verkja og vanlíðanar eru sýnd eftir
búsetusvæðunum þremur. Munur á umkvörtunum eftir búsetu var kannaður með marktektarprófinu