Íslenska þjóðfélagið - 01.08.2023, Síða 91

Þóroddur Bjarnason, Jón Þorvaldur Heiðarsson og Guðný Rós Jónsdóttir
91 ..
vert lengri. Ódýrt tengiflug Loftleiða yfir Atlantshafið á sjöunda áratugnum hafði þannig ákveðin
einkenni lággjaldaflugs og á svipuðum tíma komu fram ferðaþjónustuflugfélög í Evrópu sem seldu
beint flug til vinsælla ferðamannastaða sem hluta af ferðapökkum með gistingu og stundum uppi-
haldi (Papatheodorou og Lei, 2006). Þessi flugfélög lágmörkuðu kostnað með þéttri sætaskipan og
mikilli sætanýtingu, óreglulegum flugtímum og flugi um minni og ódýrari flugvelli, auk þess sem
auglýsinga- og bókunarkostnaður við flugið sem slíkt var í lágmarki.
Fyrsta eiginlega lággjaldaflugfélagið Southwest hóf starfsemi í Bandaríkjunum árið 1971, sjö
árum áður en höft á flugstarfsemi voru afnumin þar í landi (de Neufville, 2008). Southwest var
aðeins með eina flugvélagerð í rekstri og einfaldaði þannig bæði þjálfun og bókanir flugáhafna og
umsýslu og viðhald flugvélaflotans, jafnframt því sem flugfélagið leyfði farþegum sjálfum að velja
sér sæti á einu farrými og bauð aðeins upp á takmarkaða þjónustu um borð gegn greiðslu. Með af-
námi hafta vestan hafs og austan fjölgaði slíkum lággjaldaflugfélögum þó til mikilla muna og má
þar auk Southwest til dæmis nefna JetBlue, Spirit og Frontier í Norður-Ameríku og Ryanair, Easyjet
og Wizz í Evrópu.
Lággjaldaflugfélögin hafa haft mikil áhrif á skipulag, verðlagningu og þjónustu annarra flug-
félaga á Vesturlöndum (Alderighi o.fl., 2012; Dobruszkes, 2013; Pantazis og Leifner, 2006). Sam-
stæður evrópskra flugfélaga hafa meðal annars brugðist við þeirri samkeppni með því að stofna sín
eigin lággjaldaflugfélög en einnig hafa ýmis ferðaþjónustufyrirtæki stofnað sín eigin lággjaldaflug-
félög og selja farmiða ýmist sem hluta af ferðapökkum eða sem stök sæti í áætlunarflugi. Flug ferða-
þjónustuflugfélaga eru þó oft óregluleg og árstíðabundin eftir markaðsaðstæðum á hverjum stað
og hverjum tíma. Vegna mikillar samkeppni við önnur hefðbundin flugfélög og margvísleg óhefð-
bundin flugfélög hefur þjónusta hefðbundinna flugfélaga breyst verulega og merking hugtaksins
„heildarþjónustuflugfélag“ orðið óljósara. Á almennu farrými hafa þægindi minnkað og verð lækkað
til að bregðast við samkeppni lággjaldaflugfélaga (Alderighi o.fl., 2012) en um leið hafa mörg hefð-
bundin flugfélög lagt aukna áherslu á hágæðaþjónustu á viðskiptafarrými í samkeppni við önnur slík
flugfélög og einkaþotur.
Aðskilnaður eignarhalds, rekstrar og farþegaflugs
Á síðari árum hefur skipulag og rekstur flugfélaga einnig orðið flóknara með auknum aðskilnaði á
eignarhaldi flugvéla, rekstri þeirra og notkun í farþegaflugi. Þannig hafa orðið til allmörg stórfyrir-
tæki sem leigja farþegaþotur til annarra aðila, ýmist með svonefndri „þurrleigu“ (e. dry lease) til
lengri tíma án áhafnar, viðhalds eða trygginga eða „votleigu“ (e. wet lease) til skemmri tíma með
öllu inniföldu. Áætlunarflug sumra flugfélaga er að hluta eða jafnvel öllu leyti byggt á flugvélum í
þurrleigu eða votleigu og fyrirtæki sem ekki eru með flugrekstrarleyfi geta leigt flugvélar og mark-
aðssett flugferðir í eigin nafni. Mörg nýstofnuð flugfélög og lítil svæðisbundin flugfélög hafa notfært
sér þann sveigjanleika sem felst í þurrleigu eða votleigu flugvéla, enda er umtalsverð óhagkvæmni
fólgin í umsýslu, viðhaldi og mönnun fáeinna eða jafnvel aðeins einnar flugvélar í áætlunarflugi
(Chabiera, 2021).
Þessi aðskilnaður eignarhalds, reksturs og notkunar hefur skapað ákveðna óvissu um merkingu
hugtaksins „flugfélag“ og hvernig skilgreina eigi fyrirtæki sem ekki hafa flugrekstrarleyfi en selja
flugmiða undir eigin nafni með flugvélum sem engu að síður eru merktar og málaðar í litum félags-
ins og þjónað af áhöfn í búningum þess. Í almennri umræðu hér á landi hafa slík fyrirtæki stundum
verið kölluð „ferðaskipuleggjendur“ (Eiður Guðnason, 2011), „ferðasalar“ (Samkeppniseftirlitið,
2011), „ferðaskrifstofur“ (Elsa María Guðlaugs Drífudóttir, 2023) „gerviflugfélög“ eða „miða-
söluaðilar“ (Hafsteinn Pálsson 2012). Hins vegar er hugtakið „flugfélag“ ekki skilgreint í íslenskum
lögum um loftferðir (2022/80) þótt strangar kröfur séu gerðar til flugrekenda. Samfélagsleg áhrif
farþegaflugs eru að flestu leyti þau sömu, óháð því hvort flugvélarnar eru í eigu og umsýslu þriðja
aðila og því verður hugtakið „flugfélag“ hér notað í víðari merkingu, óháð því hvort fyrirtækið teljist
flugrekstraraðili í skilningi laga.