Íslenska þjóðfélagið - 01.08.2023, Side 107

Íslenska þjóðfélagið 2. tbl. 14. árgangur 2023, 107–123
© höfundar 2023. Tengiliður: Helgi Skúli Kjartansson, helgisk@hi.is
Vefbirting 29. desember 2023. Birtist á vefnum https://www.thjodfelagid.is
Útgefandi: Félagsfræðingafélag Íslands, Gimli, Sæmundargötu 10, 102 Reykjavík
ÍSLENSKA
ÞJÓÐFÉLAGIÐ
tímarit um íslenskt þjóðfelag … … sem fræðilegt viðfangsefni
Alþýðan og atvinnulífið
Félagslegt framtak á Eskifirði 1925 til 1937
Helgi Skúli Kjartansson, fyrrv. prófessor
ÚTDRÁTTUR: Rakin er atvinnusaga Eskifjarðar á millistríðsárunum,
einkum frá 1925 til 1937. Hún birtir óvenju skýrt dæmi um hinn almenna
rekstrarvanda sjávarútvegsins sem í senn glímdi við skuldabyrði, ósjálf­
bæra vegna óhæfilegra raunvaxta, og við endurtekin áföll af ýmsu tagi,
ekki síst eftir að heimskreppan skall á. Dæmi Eskfirðinga sýnir líka óvenju
margvísleg úrræði sem gripið var til í atvinnumálum, mest fyrir forgöngu
sveitarfélagsins, verkamannafélagsins og Landsbankaútibúsins og jafnan
í anda félagshyggju eða vinstri afla.
LYKILORÐ: Eskifjörður – millistríðsár – atvinnusaga – félagshyggja –
samvinnuhreyfing – verkalýðshreyfing – bankaþjónusta
ABSTRACT: Throughout the inter-war period Icelandic fishing industry
faced a constant struggle with unsustainable debt as well as repeated ex­
ternal shocks. The article focuses on a particularly hard-hit fishing village,
Eskifjörður in Eastern Iceland, and its heroic attempts, largely lead by
the local bank filial as well as its labour and co-operative movements, to
reverse the inexorable decline of its fishing industry.
KEYWORDS: An Eastern Iceland fishing village – inter-war industrial
strategies – left-wing local politics – co-operation – organised labour –
banking services
Inngangur
Eskifjörður millistríðsáranna var sjávarþorp af miðlungsstærð, verslunarmiðstöð aðeins fyrir tak­
markaða sveitabyggð, atvinnan mest háð sjósókn og fiskverkun. Staðurinn var því mjög berskjald­
aður fyrir þeim áföllum sem steðjuðu að sjávarútveginum, ekki síst verkun og útflutningi saltfisks,
ekki aðeins á kreppuárunum eftir 1930 heldur einnig á þriðja áratugnum. Atvinnusaga Eskifjarðar,
sem er tiltölulega vel rannsökuð, er að því leyti dæmigerð fyrir brýnasta byggðavanda Íslands á
þessu skeiði.
Í vissum atriðum virðist þó reynsla Eskfirðinga meira en dæmigerð. Fátækt og atvinnuleysi varð
óvíða eins þrálátt, svo að árum saman má tala um neyðarástand í byggðarlaginu. Hve mjög vald og