Íslenska þjóðfélagið - 01.08.2023, Side 108

Alþýðan og atvinnulífið: Félagslegt framtak á Eskifirði 1925 til 1937
108 ..
ábyrgð á atvinnulífi staðarins færðist í heldur eins bankaútibús var væntanlega ekki einsdæmi en þó
varla algengt. Einnig virðist sérstakt, og býsna athyglisvert, hve fjölbreyttra úrræða Eskfirðingar
leituðu í baráttu sinni við hnignun útgerðar og vaxandi atvinnuleysi. Þar gætti ekki síst áhrifa öfl­
ugrar verkalýðshreyfingar og vinstriflokka og viðleitni til samstöðu félagshyggjuafla.
Hér verður þessi saga rakin, einkum á árabilinu 1925 til 1937. Greinin er í frásagnarsniði, at­
burðir raktir eftir heimildum, rannsóknarspurning ekki skilgreind fyrirfram heldur leitað svara við
spurningum sem kvikna eftir því sem atburðarásinni vindur fram, og þá ekki út frá neinum fyrirfram
völdum kenningum. Nálgunin er þannig lýsandi fremur en greinandi þó reynt sé, þegar ástæða er
til, að rökstyðja ályktanir og túlkun heimilda. Heimildakönnun er ekki tæmandi heldur bundin við
auð fundnar útgefnar heimildir. (Sem dæmi, þá vekja fiskiskýrslur Hagstofunnar spurningar sem að­
eins er reynt að svara með samanburði við birt efni frá Fiskifélaginu, ekki aðgætt hvort finna megi
frumskýrslur í skjalasafni Hagstofunnar.) Að því leyti má rannsóknin kallast „grunn“. Einnig er saga
Eskifjarðar sums staðar borin saman við aðra staði eða tengd við landið í heild án þess að nákvæm
rannsókn liggi að baki.
Þessum takmörkunum fylgir, eins og svo oft í starfi sagnfræðings, sú von að sæmilega nákvæm
lýsandi rannsókn á takmörkuðu efni hafi samanburðargildi fyrir þá sem síðar rannsaka hliðstæð
efni – í þessu sambandi sögu annarra byggðarlaga á sama tíma – eða almennari þætti í sögu tíma­
bilsins. Og jafnvel að hún veki áhuga á að kafa enn dýpra í rannsóknarefnið, hnýta þá enda sem hér
eru lausir.
Tilraun með togara
Að verkafólkið á Eskifirði, er leggur 10% af vinnulaunum sínum í Hf. „Andra“,
fái að kjósa fulltrúa, einn eða fleiri, til þess að mæta á fundum félagsins, allt til
þess að það hefir fengið í hendur hlutabréf fyrir 3/4 af því sem því er ætlað að
leggja til félagsins.
… að samin verði lög með sérstöku tilliti til þess að Eskifjarðarhreppur hefir
lagt til Hf. „Andra“ því nær 1/3 af hlutafé þess, sem fyrirskipi að í stjórn félags­
ins skuli eiga sæti einn maður er sé kosinn með hlutbundnum kosningum af
kjósendum hreppsins án tillits til þess hvort hann á sæti í hreppsnefnd eða ekki.
(Alþýðusamband Íslands, 1928, bls. 23 – stafsetning samræmd, hér
og fram vegis, í orðréttum tilvitnunum)
Þessu skyldu sambandsstjórn ASÍ og þingmenn Alþýðuflokksins beita sér fyrir samkvæmt einróma
samþykkt Alþýðusambandsþings 1928. Tillöguna fluttu fulltrúar verkamannafélagsins Árvakurs á
Eskifirði, Jens Figved og Árni Ágústsson. Af henni má ráða að þar hafði verið stofnað hlutafélag,
fjármagnað að verulegu leyti af sveitarfélaginu en jafnframt af launþegum sem áttu að fá hluta launa
sinna greiddan í hlutafé þangað til náð væri vissu marki.
Ályktun ASÍ-þingsins felur ekki í sér afstöðu með eða á móti þessu framtaki en hún fer fram
á breytingar á skipulagi hlutafélagsins: þar fái starfsmenn að kjósa fulltrúa á félagsfund og íbúar
sveitarfélagsins fulltrúa í stjórn. (Um sögu Andrafélagsins eru hér á eftir, auk samtímaheimilda,
notuð rit Smára Geirssonar 1991 og Einars Braga 1973 og 1983. Báðir styðjast þeir að hluta við
Arnþór Jensen sem heimildarmann. Sjá einnig töflu 4, efni úr útgerðarskýrslum.)
Nánari lýsing á málavöxtum birtist nokkrum vikum síðar í Alþýðublaðinu og í heldur gagnrýnum
tón (Hf. Andri á Eskifirði, 1928). Greinin er nafnlaus, höfundur væntanlega ritstjórinn, Haraldur
Guðmundsson, en byggt á upplýsingum heimamanna, trúlega ekki síst þeirra sem sóttu ASÍ-þingið.
Hér er tekið undir kröfur ASÍ-þingsins en þó með athyglisverðri breytingu. Í stað þess að annars
vegar „verkafólkið“ og hins vegar „kjósendur hreppsins“ kjósi fulltrúa sína, þá vill Alþýðublaðið
bæta strax tveim mönnum í stjórn félagsins, verkalýðsfélagið kjósi annan og hreppsnefndin tilnefni
hinn. Hér er því boðað stofnanalýðræði fremur en hið beina lýðræði ályktunarinnar.