Íslenska þjóðfélagið - 01.08.2023, Page 109

Helgi Skúli Kjartansson
109 ..
Samkvæmt frásögn blaðsins hafði það verið álit útibússtjóra Landsbankans á Eskifirði, sem að
sjálfsögðu var viðskiptabanki Andrafélagsins, að til togarakaupanna þyrfti 50 þús. króna eigið fé.
Hafi tekist að safna þeirri upphæð í hlutafé eða hlutafjárloforðum, 15 þús. kr. frá hreppnum og 35
þús. frá einstaklingum. Síðan hafi verkafólk, „konur sem karlar“ (en ekki nefndir sjómenn), verið
fengið til að lofa „10% af verkakaupi sínu hjá félaginu“ sem hlutafé gegn loforði um forgang að
vinnu. Er áætlað að hlutafé verkafólksins geti á fimm árum numið um 35 þúsund krónum. Trúlega
er það sú upphæð sem verkafólkinu „er ætlað að leggja til félagsins“ skv. ályktun ASÍ-þingsins, og
væri þá hætt að draga 10% af launum er því marki væri náð. Þessi þátttaka launþega í fjármögnun
félagsins er í sjálfu sér ekki gagnrýnd heldur hvernig að henni var staðið. Hlutafjárloforðum verka­
fólksins hafi verið safnað án vitundar verkalýðsfélagsins og telur blaðið það „líklegt til að vekja ótrú
og óvild“. Þá hafi stjórn verið kjörin á stofnfundi án þess að hreppsnefndin hafi neytt atkvæðisréttar
síns. „Hinir hluthafarnir“ (þeirra á meðal að vísu oddviti hreppsnefndarinnar sem Alþýðublaðið
virðist telja að hafi aðeins komið fram í krafti eigin hlutafjáreignar en ekki hreppsins) hafi verið þar
einráðir „og haga rekstri félagsins eins og venjulegt gróðafélag væri“. Heyrst hafi að stjórnin ætli
ekki að afhenda verkafólki hlutbréf fyrr en hlutur hvers og eins sé kominn upp í 100 krónur, jafnvel
að hún telji sér þá heimilt að endurgreiða tíu prósentin. En það sé „vonandi alveg tilhæfulaust“.
Af hverju vill Alþýðublaðið að verkamaður eða verkakona, sem búin er að vinna hjá félaginu fyr­
ir þúsund krónum og fá aðeins 900 útborgaðar, fái mismuninn í hlutabréfum fremur en peningum?
Tæplega af því að hlutabréfin séu líkleg til að vera meira virði í beinhörðum peningum. Ekki má líta
á þau sem neina „árangurstengingu“ launa í sama skilningi og þegar kaupaukagreiðslur nútímans eru
inntar af hendi í hlutabréfum, jafnvel bundnum til einhverra ára, til þess að rekstrarárangur félags­
ins speglist í kjörum bónusþegans. Andrafélagið var ekki stofnað í mikilli von um að hluthafar nytu
arðgreiðslna, hvað þá verðhækkunar á hlutabréfunum. Árangri sínum myndi það ná með því að ná
að starfa sem lengst og halda uppi sem mestri starfsemi í heimabyggðinni. Verkafólk, sem skrifaði
undir samning um 10% afdrátt af launum, átti ekki að njóta árangurstengdra launa heldur „árangurs­
Tafla 1. Eskifjörður 1925–1937, fólksfjöldi og útflutningur
Ár Fólksfjöldi í árslok (þorpið) Vöruútflutningur frá Eskifirði
Í þús. króna Hlutfall af landsútflutningi, ‰
1918 561
1925 769 622 7,9
1926 812 608 11,4
1927 760 873 13,8
1928 771 1012 12,6
1929 738 702 9,5
1930 758 613 10,2
1931 754 664 13,8
1932 722 439 9,2
1933 736 384 7,4
1934 746 362 7,6
1935 742 117 2,5
1936 763 63 1,3
1937 738 97 1,7
1935 769 622 7,9
1940 680
Heimildir: sjá viðauka.