Íslenska þjóðfélagið - 01.08.2023, Qupperneq 110

Alþýðan og atvinnulífið: Félagslegt framtak á Eskifirði 1925 til 1937
110 ..
tengdrar atvinnu“. Því var ekki lofað atvinnuöryggi – Andri myndi ekki fastráða neitt verkafólk –
heldur forgangi að þeirri daglaunavinnu sem í boði yrði, og hún yrði því ríflegri sem betur tækist til
um rekstur félagsins. Sú kjarabót væri þegar komin fram hvort sem hundrað krónurnar yrðu á end­
anum greiddar í peningum eða hlutabréfum. En Alþýðublaðið vill greinilega ekki svipta verkafólkið
tækifærinu til að verða í sameiningu stór hluthafi í lykilfyrirtæki staðarins. Hér ræður þá sjónarmið
sem kenna má við atvinnulýðræði.
Svo fór þó að Andrafélagið greiddi aldrei vinnulaun í hlutabréfum. Hafi tíu prósentunum verið
haldið eftir í fyrstu, sem ekki eru beinar heimildir fyrir, þá hefur félagið, þvert gegn því sem Alþýðu­
blaðið ætlaðist til, endurgreitt þau áður en til útgáfu hlutabréfanna kom. Þess í stað bauðst verka­
lýðsfélaginu að kaupa lágmarkshlut í félaginu, 100 krónur, og fá þannig fulltrúa á félagsfundum
– ekki stjórnarfundum. Þessi kaup fóru fram í febrúar 1929 þegar félagið hafði starfað í rúmt ár
(Einar Bragi, 1983, bls. 146). Á hluthafalista er „formaður verkamannafél. „Árvakur““ skráður fyrir
þessum 100 króna hlut (Smári Geirsson, 1991). Meira varð ekki úr þessari mjög sérstöku tilraun
til atvinnulýðræðis í þeirri mynd að hluti vinnulauna yrði með tímanum að verulegum eignarhlut
verkafólks í hlutafélagi. Menn virðast hafa tekið henni hikandi, bæði forráðamenn félagsins, sem
hikuðu við að framkvæma hana, og málsvarar verkalýðshreyfingarinnar sem tóku ekki afstöðu með
eða móti aðferðinni sjálfri. Ekki veit greinarhöfundur til að hliðstæðar tilraunir hafi komið til tals
annars staðar.
Kreppan fyrir kreppu
Það var hvorki af stórhug né bjartsýni sem Eskfirðingar réðust í togarakaup á því herrans ári 1928.
Þvert á móti var það varnarleikur í kröppu tafli um framtíð útgerðar í plássinu.
Tafla 2. Þilskipafloti Eskifjarðar (fiskiskip tólf tonna og stærri)
Ár Botnfiskafli Togari (Andri) Línuveiðarar Vélbátar Þar af samvinnubátar*
Tonn Áhöfn Fjöldi Áhöfn Fjöldi Áhöfn Fjöldi Áhöfn
1925 390 1 15 3 24
1926 257 1 16 1 4
1927 396 2 35 1 4
1928 1767 26 1 14 2 8
1929 1516 30 1 16 2 8
1930 2494 27 1 16 2 8
1931 885 31 3** 19 1 4
1932 242 1 17 3 12 2 8
1933 512 3 12 1 4
1934 1202 6 32 4 24
1935 366 5*** 20 3*** 12
1936 394 5*** 26
1937 469 5*** 35
* Samvinnufélag Eskfirðinga 1931 (frá september) og 1933; „Félagsútgerð“ 1932; Kakali 1934 og 1935.
** Sleppt tveimur sem aðeins voru á síldveiðum í fjórar vikur.
*** Sleppt stærsta bátnum sem einungis var á síld yfir sumarið.
Heimild: sjá viðauka.
Á ýmsa mælikvarða hafði Eskifjörður verið uppgangspláss fram yfir miðjan áratuginn. Íbúum fór,
eins og tafla 1 sýnir, fjölgandi allt til 1926. Töflur 1 og 2 sýna að vísu vissan samdrátt það ár, en að­
eins tímabundinn. Árið 1927, þegar nýr línuveiðari (stór gufubátur) var kominn í stað tveggja minni
vél báta, sló afli og útflutningur öll met, líka trilluaflinn (Tafla 3).