Íslenska þjóðfélagið - 01.08.2023, Page 111

Helgi Skúli Kjartansson
111 ..
Hvað var þá að? Vandinn lá í afkomu útgerðarinnar og þar með afkomu verslananna sem ýmist
gerðu út sjálfar eða tóku útvegsmenn í viðskipti og fjármögnuðu rekstur þeirra með gjaldfresti þegar
í harðbakkann sló. Verslanirnar, og útvegsmenn að hluta, sóttu rekstrarfé sitt til Landsbankans sem
hafði einmitt útibú á Eskifirði. Þar söfnuðu þær skuldum uns bankinn setti þeim stólinn fyrir dyrnar,
reyndar með svipuðum hætti og gerðist á fleiri útgerðarstöðum.
Einar Bragi (1973, bls. 7–9) hefur dregið upp dramatíska mynd af þessari atburðarás. „Afkoma
verslananna á Eskifirði hafði frá byrjun fyrri heimsstyrjaldar verið góð flest árin,“ segir hann, þar til
„um og eftir 1926“ þegar að kreppti, bæði vegna aflatregðu og verðfalls á erlendum mörkuðum, „en
þar á ofan bættist vaxandi aðgangsharka lánastofnana“. Þau umskipti tengir hann við kosningar og
stjórnarskipti 1927, þegar Framsóknarmenn komust til valda, og muni Jónas frá Hriflu „hafa grátið
þurrum tárum þótt kaupmenn færu á hausinn: því fleiri, þeim mun betra“. Um Eskifjörð segir hann
að gengið var að kaupmönnum án allrar miskunnar, fyrirtæki þeirra tekin til gjald­
þrotaskipta og eignirnar seldar – oftast ef ekki ævinlega fyrir brot af matsverði. Að
einu til tvemur árum liðnum var um að litast eins og risvaxinn skriðdreki hefði vaðið
blindandi yfir öll helstu atvinnu- og verslunarfyrirtæki á staðnum og lagt þau í rúst.
Í raun mun þetta allt hafa átt sér töluvert lengri aðdraganda. Um það átti Einar Bragi (1983, bls. 66)
sjálfur eftir að finna og birta athyglisverða heimild, einkabréf frá ágúst 1926. Á Eskifirði „stendur
hagur almennings mjög illa“ enda fáist lítið fyrir fiskinn. Þar eigi „bankinn okkar“ hlut að máli, en
aðkoma hans hafi „mest gengið út á að skipa kaupmönnum að gefa svo lítið fyrir fiskinn sem mögu­
legt er“ og að „stoppa margar stærri sjávardriftir.“ Þarna er útibú Landsbankans þegar farið að vinda
ofan af skuldasöfnun útgerðarinnar, bæði við bankann sjálfan og við kaupmenn sem greinilega eru
bankanum háðir. Þegar tveir af þremur vélbátum hverfa úr þorpinu 1926 (sjá töflu 2) er það væntan-
lega til vitnis um strangari útlánastefnu.
Tafla 3. Smábátafloti Eskifjarðar (bátar minni en 12 tonn)
Ár Trillur Árabátar Þorskafli*
(tonn)
Bátar Áhöfn Bátar Áhöfn
1925 208
1926 12 47 4 11 280
1927 10 46 1 2 524
1928 10 39 0 0 714
1929 13 49 0 0 849
1930 11 53 0 0 804
1931 12 75 0 0 649
1932 9 32 1 3 533
1933 7 23 0 0 570
1934 8 37 3 30 533
1935 6 20 2 4 233
1936 5 18 0 0 304
1937 6 20 4 12 450
* Lagt saman „þorskur“ og „smáfiskur“, sleppt því sem sum árin er gefið upp í fiskafjölda en ekki þyngd.
Heimild: sjá viðauka
Enn lengri aðdraganda lýsir Jón Ívarsson, á þessum tíma kaupfélagsstjóri á Höfn í Hornafirði, þegar
hann ritar minningargrein um Þorgils Ingvarsson, Landsbankamanninn sem 27 ára gamall var send­
ur austur á Eskifjörð sem útibússtjóri og gegndi því starfi frá 1924 til 32. Aðkomu Þorgils lýsir Jón
(1973) þannig: