Íslenska þjóðfélagið - 01.08.2023, Qupperneq 113

Helgi Skúli Kjartansson
113 ..
á enda. Sérstök nefnd, sem falið var að meta efnahag Landsbankans einmitt í árslok 1927, taldi
eignir hans enn ofmetnar um 13%, og hjá útibúinu á Eskifirði þyrfti að afskrifa meira en þriðjung af
bók færðum eignum (Jóhannes Nordal, 2002). Þetta á við starfssvæði útibúsins, þ.e. allt Austurland,
en ólíklegt virðist að staðan á Eskifirði sjálfum hafi verið betri en annars staðar.
Ólíkt hinni samræmdu leiftursókn Ísafjarðarútibúanna verður ekki séð að Austurlandsútibúin,
Landsbankinn á Eskifirði og Íslandsbanki á Seyðisfirði, hafi fylgst neitt að í innheimtuaðgerðum.
Það var ekki fyrr en 1929 sem Íslandsbanki lét undan pólitískum þrýstingi og tók til í útlánasafninu
á Seyðisfirði, en þar rak bróðir útibússtjórans verslun sem reyndist svo skuldug að gjaldþrot hennar
reið bankanum að fullu. Þótt Íslandsbanka væri ekki formlega slitið fyrr en 1930, þá var banamein
hans ekki heimskreppan heldur miklu fremur stríðslokakreppan.
Á Eskifirði reyndi Landsbankinn að stíga varlegar til jarðar, eins og lýst er í fyrrnefndri Alþýðu-
blaðsgrein 1928 um Andraútgerðina. Höfundur hennar, væntanlega Haraldur Guðmundsson, þá
þingmaður Ísafjarðar, ber saman framgöngu bankanna á Ísafirði og Eskifirði. Á báðum stöðum hafi
„einstaklingsframtakið … fengið að leika … lausum hala“ og „braska með fé lánsstofnananna“ uns
„allt strandaði“. Á Ísafirði hafi útibú bankanna verið „samhent um að selja sem mest af skipunum
burtu úr bænum“ og helst litið út fyrir að þau myndu „með þessari fáheyrðu ráðstöfun … leggja
bæinn í auðn.“ Miklu mildari orðum fer hann um Landsbankann á Eskifirði. Hann nefnir ekki kaup­
menn, en „þegar útgerðarmenn þar gáfust upp tók útibúið við eignum þeirra. Seldi það skipin ekki
burt úr þorpinu heldur sumpart leigði og sumpart seldi, að minnsta kosti að nafninu til, þorpsbúum
skipin.“ Sé það „góðra gjalda vert“ þó niðurstaðan yrði bátafloti sem bæði var „allt of lítill og of lítið
notaður“ til að halda uppi atvinnu.
Svo mikið er víst að þegar Þorgils Ingvarsson tók við stjórn Landsbankans á Eskifirði 1924 hefur
atvinnulíf staðarins þegar verið sokkið í skuldir og lifað af náð útibúsins sem aftur var háð fjármagni
frá aðalbankanum.
Á nokkrum næstu árum hefur útibúið gert upp þessar gömlu skuldir, gengið að veðum, knúið
menn í gjaldþrot, en reynt að halda starfseminni sem mest gangandi, bæði í verslun og útgerð, með
því að leigja eða selja yfirteknar eignir og fjármagna rekstur þeirra að nýju, jafnvel lánað gjaldþrota
kaupmönnum til að byrja aftur í smáum stíl (sjá dæmi hjá Einari Braga, 1973, bls. 9). Og auðvitað
var það háð fyrirgreiðslu Landsbankans að kaupa togara í plássið.
Af birtum reikningum Landsbankans (sjá viðauka) má fá nokkra hugmynd um hag Eskifjarðar­
útibúsins. Á árunum 1924 og 25 afskrifaði bankinn töp á útibúinu upp á 1,7 milljónir króna, hátt í
40% af eignum þess sem aðallega voru útlán. Eignirnar drógust þó ekki saman heldur náðu hámarki
1926; þannig hefur útibúið fengið fé frá bankanum til að veita ný lán í stað hinna afskrifuðu, og vel
það. Næstu þrjú ár, 1927–29, einkennast hins vegar af aðhaldi í útlánum. Afskrifað tap á útibúinu
nam þá samtals 1,5 milljónum en eignir þess minnkuðu um 1,4 milljónir. Hér hafa töpin ekki verið
bætt upp með nýju starfsfé frá aðalbankanum. Samt var það á þessum árum sem útibúið tók Andra-
félagið í viðskipti og hefur þá ekki haft mikið aflögu handa öðrum rekstri á Eskifirði. Enda eru þetta
árin sem Einar Bragi lýsti svo að „öll helstu atvinnu- og verslunarfyrirtæki“ á staðnum hafi verið
lögð „í rúst“. Næstu árin, fram til 1937, er meira jafnvægi á rekstri útibúsins. Bankinn hafði aukið
starfsfé þess upp í 4 milljónir 1931 sem rýrnaði smám saman niður í 3,2 milljónir 1937, nokkurn
veginn í takt við afskrifuð töp sem námu kringum 200 þúsundum á ári eða 5–6% af starfsfé.
Heimskreppan og endalok Andra
Andrafélagið var stofnað í árslok 1927, keypti togarann um áramót, en virðist ekki hafa tekið form­
lega við rekstri hans fyrr en um miðjan mars (sjá töflu 4). Hann átti þá eftir einn túr á vetrarvertíð
við Suðurland en með þann farm var siglt til heimahafnar á Eskifirði. Sami háttur var hafður á næstu
árin, Andri gerður út frá Reykjavík á vetrarvertíð en síðan frá Eskifirði fram eftir vori og sótti þá
á miðin við Hvalbak, a.m.k. flest árin. Í skýrslum Fiskifélagsins (Hermann Þorsteinsson, 1930) er
þó fullyrt að 1929 hafi Andri aðeins landað einum farmi á Eskifirði, væntanlega þeim síðasta af