Íslenska þjóðfélagið - 01.08.2023, Side 114

Alþýðan og atvinnulífið: Félagslegt framtak á Eskifirði 1925 til 1937
114 ..
vetrarvertíð. Bæði á vetrar- og vorvertíð var „fiskað í salt“, aflinn saltaður um borð en fullverkaður
í landi. Andri hefur ekki þótt henta til síldveiða og var honum því, eins og flestum togurum, lagt yfir
sumarið. (Samkvæmt fiskiskýrslum Hagstofunnar, sjá töflu 4, hefði Andri átt að vera á þorskveiðum
allt sumarið 1929 en það fær ekki stoð af öðrum heimildum.) Frá hausti og fram eftir vetri var svo
veitt í ís og landað í Bretlandi, síðari árin líka í Þýskalandi. Gjarna var þá komið inn til Eskifjarðar
að taka kol, ís og aðrar nauðsynjar, auk þess sem Andrafélagið afgreiddi aðkomutogara sem leituðu
til Eskifjarðar sömu erinda.
Það sætti raunar gagnrýni hve lítið af afla Andra kom til verkunar heima á Eskifirði. Tafla 1 sýnir
þó að aldrei hafði verið flutt út eins mikið frá Eskifirði og einmitt 1928, vafalaust vegna saltfisksins
sem Andri landaði í heimahöfn. Breytingin milli ára er þó ólíkt meiri í töflu 2 þar sem einnig er talinn
afli sem Andri landaði erlendis.
Sagt er frá útgerð Andra eins og hún hafi gengið bærilega fyrsta árið, vel 1929, og sloppið fyrir
horn 1930 með því að selja Kveldúlfi á föstu verði það sem landað var í Reykjavík, áður en menn
vissu í hvað stefndi um útflutningsverð á saltfiski. Ekki er þó ljóst af þeim heimildum sem hér eru
notaðar hvort afkoma Andrafélagsins dugði til að standa í skilum með afborganir af skipsverðinu,
300 þúsund krónum sem átti að borga upp á sex árum. Ætlast var til að hlutafé dygði fyrir fyrstu
greiðsluni, 50 þúsund krónum við móttöku togarans, og hafði verið safnað hlutafjárloforðum sem
því námu. En greinilega hafa ekki allir staðið við loforðin. Til er hluthafalisti sem sýnir hlutafé
aðeins 35 þús. kr. (Smári Geirsson, 1991). Mismuninn hefur bankinn þurft að lána, auk þess sem
hann lánaði fyrir nauðsynlegum búnaði og fyrir aðstöðu í landi sem hann seldi félaginu – og að
sjálfsögðu veitti hann því líka rekstrarlán. Síðan er óljóst hvort útibúið þurfti, sem raunverulegur
bakhjarl Andra félagsins, að lána því meira eða minna af þeim 150 þúsund krónum sem borga skyldi
af togaranum fyrstu þrjú rekstrarárin.
Á fyrrnefndum hluthafalista er hlutur verkalýðsfélagsins langminnstur, 100 krónur, enda hef­
ur hann aðeins verið formsatriði til að veita því aðgang að félagsfundum. Langstærstur er hlutur
hreppsins, 15 þús. kr. Af einstaklingum eru stærstu hluthafarnir skipstjóri togarans og stýrimaður,
hlutafjárupphæðin, 2.500 krónur á hvorn, greinilega ekki nein 10% af launum, enda mun sú aðferð
aldrei hafa átt að gilda um áhöfnina sem var ráðin í Reykjavík og fáir Eskfirðingar sem nokkurn
tíma fengu þar skipsrúm. Meðal stærstu hluthafa eru þeir líka Páll Magnússon, lögfræðingur og odd­
viti Eskifjarðarhrepps, og Þorgils Ingvarsson útibússtjóri. Nokkrir, flestir með 1000 króna hlut, eru
kaupmenn, útgerðarmenn eða iðnaðarmenn. Ekki skal fullyrt hvort það er til marks um alltraustan
efnahag þeirra eða þvert á móti að þeir hafi ekki haft efni á að skerast úr leik ef bankinn bauð þeim
lán til hlutafjárkaupa.
Tafla 4. Útgerð togarans Andra frá Eskifirði
Ár Nafn Gerður út frá Útgerð Vetrar-/vorvertíð Ísfiskvertíð
1928 Gulltoppur Reykjavík Hf. Sleipnir. 1.1–15.3.
1928 Andri Eskifirði Hf. Andri 15.3.–25.6. 15.9.–31.1
Samkvæmt skýrslum í Ægi: Selur ísfiskfarm 27. ágúst
1929 Andri Eskifirði Hf. Andri 1.4.–? ?–1.12
Samkvæmt skýrslum í Ægi: Selur ísfiskfarm 2. janúar. Byrjar saltfiskveiðar 2. mars
1930 Andri Eskifirði Hf. Andri 15.2.–6.6. 3.10.–31.12.
1931 Andri Eskifirði Hf. Andri 24.4.–2.6. 1.9.–31.12.
Samkvæmt skýrslum í Ægi: Landar fjórum förmum í Rvk., þremur á Eskifirði í maí
1932 Andri Reykjavík Bjarni Pétursson o.fl. 4.4.–31.5. 25.10.–20.12
: Samkvæmt skýrslum í Ægi: 30.3.–17.5., tveir farmar Frá 5.10.
1933 Andri Hafnarfirði Hf. Berg
Heimildir: sjá viðauka.