Íslenska þjóðfélagið - 01.08.2023, Side 115

Helgi Skúli Kjartansson
115 ..
Heimskreppan lagðist yfir Evrópu smám saman á árinu 1930. Íslendingar fundu mest fyrir henni
í lækkandi útflutningsverðlagi. Þótt Andri fengi fullt verð fyrir afla sinn á vetrarvertíð hlaut bæði
hann og öll útgerð Eskfirðinga að finna fyrir sölutregðu á saltfiski og ísfiski þegar leið á árið. Út­
gerðarskýrsla Andra 1931 (sjá töflu 4) byrjar ekki fyrr en á vorvertíð, því líkt sem félagið vilji helst
gleyma misheppnaðri útgerð hans frá Reykjavík á vetrarvertíðinni. Hún byrjaði seint því að „eig­
endur togaranna bundust samtökum um að láta þá ekki fara á saltfiskveiðar fyrr en eftir 20. mars“
til að bæta ekki of miklu við óseldar saltfiskbirgðir frá fyrra ári (Kristján Bergsson, 1932). Flestir
togarar lengdu þá ísfisktímabilið meira eða minna en ekki liggur fyrir hvenær því lauk hjá Andra.
Samkvæmt fiskiskýrslum (sjá töflu 4) hafði hann þrívegis verið á ísfiskveiðum fram á gamlársdag en
hóf þó ekki veiðar árið eftir fyrr en um mánaðamót mars/apríl. Af sömu skýrslum má sjá að jafnan
voru sumir togararnir á ísfiskveiðum fram yfir áramót, sérstaklega 1931, sbr. líka ummæli Kristjáns
Bergssonar (1932), og má telja víst að það hafi Andri verið líka.
Þegar Andri fór svo loks að veiða í salt lenti hann í töfum vegna vélarbilunar og náði aðeins
fjórum veiðiferðum á sama tíma og flestir togarar lönduðu tíu sinnum eða svo (Kristján Bergsson,
1932). Nú var þess enginn kostur að selja fiskinn í Reykjavík heldur varð Andrafélagið að koma
honum í verkun á eigin kostnað og sæta síðan saltfiskverðinu sem enn hafði lækkað. Þegar kom að
vetrarvertíð 1932 var fjárhag félagsins svo komið að það sá sér ekki fært að halda skipinu til veiða.
Það var leigt hluta ársins en jafnframt ákveðið að slíta félaginu og selja skipið. Í skýrslu sem tveir
Eskfirðingar, þáverandi og fyrrverandi oddviti hreppsnefndar, birtu um hag hreppsins í janúar 1933,
segir að það hafi verið Landsbankinn sem „árið 1931 hætti að lána félaginu rekstursfé og seldi skipið
til Reykjavíkur síðastliðið ár [1932] og heimtaði félagið uppleyst“ (Ólafur H. Sveinsson og Arn­
finnur Jónsson, 1933). Skýrsluhöfundar mega trútt um tala, höfðu sem oddvitar farið með stærsta
eignarhlutinn í hf. Andra og annar þeirra átt sæti í skilanefnd félagsins. Krafan um að slíta félaginu
kann að hafa tengst því að togarafélagið Sleipnir í Reykjavík, sem hafði selt Eskfirðingum Andra og
annast að miklu leyti útgerð hans frá Reykjavík, var tekið til gjaldþrotaskipta vorið 1932. Um lykil­
hlutverk Landsbankans vitnar líka Friðrik Steinsson (1932), skipstjóri og áður útgerðar maður á Eski­
firði. „Félag eins og Andri,“ segir hann, verður „að dansa eftir pípu þeirrar lánsstofnunar sem hefur
líf þess í höndum sér. … Samanber: að Andri var leigður síðastliðið haust gegn vilja hluthafa ….“
Í ágúst 1932 hafði skilanefnd tekið við umsjá eigna og skulda Andrafélagsins og lýsti eftir kröfum
í búið. Í framhaldinu auglýsti hún til sölu eignir þess, bæði togarann – bankinn var samkvæmt því
ekki búinn að selja hann til Reykjavíkur – og fiskverkunarstöðina á Eskifirði.
Stöðinni fylgir jarðeignin Mið-Lambeyri, íbúðarhús, 3 vörugeymsluhús, versl­
unar- og skrifstofuhús, ís- og frystihús með vélum, hesthús, heyhlaða og fjós,
hafskipabryggja með vatnsleiðslu, tvíspori og vögnum, 9825 fermetra lóð með
stórum fiskreitum og öðrum mann virkjum.
(Togari og fiskverkunarstöð til sölu, 1932)
Tilboðum átti að skila til nefndarinnar, en í auglýsingum í Reykjavíkurblöðum var því bætt við að
Þorgils Ingvarsson, Landsbankanum í Reykjavík, myndi taka við þeim „fyrir hönd skila nefndarinnar“
(Togari og fiskverkunarstöð til sölu, 1932). Þorgils, nýkominn til ábyrgðarstarfa í aðalbankanum í
Reykjavík, hafði sem sagt ekki með öllu sleppt hendinni af málefnum útibúsins. Af tilboðum í eign­
irnar fer ekki sögum. Á endanum seldist togarinn þó til Hafnarfjarðar, en sýslumaður auglýsti að í
apríl 1933 yrði fasteignin seld á uppboði.
Vafalaust hefur mikið vantað á að Andrafélagið ætti fyrir skuldum. Í stórum dráttum virðist
Landsbankinn hafa tekið á sig skellinn, í raun setið uppi með eignir og skuldir félagsins og forðað
því þannig frá formlegu gjaldþroti, en hlutaféð var að sjálfsögðu tapað (Smári Geirsson, 1991). Ekki
liggur fyrir hvort bankinn hafði lánað út á eitthvað af hlutabréfunum eða hvernig þær skuldir inn­
heimtust en ætla má að a.m.k. sumir hluthafarnir hafi tapað fjármunum sem þá munaði um.