Íslenska þjóðfélagið - 01.08.2023, Blaðsíða 141

Vífill Karlsson og Bjarki Þór Grönfeldt
141 ..
2020 Regional Residential Survey were utilised (10,253 participants with
1,261 immigrants). Findings suggested that the situation of immigrants
in the labour market was worse than that of Icelanders. Immigrants in the
capital area did not enjoy higher salaries, increased job security, and job
selection like Icelanders did. Industries that promised prosperity for Ice-
landers, such as fisheries, construction, and management, did not result in
increased income, satisfaction with wages, or job security for immigrants.
Job security and job selection were in no industry as low for immigrants as
in tourism. It was noteworthy that immigrants in rural areas seemed to be
more satisfied with their living conditions than immigrants in the capital
area or urban areas in the countryside. The conclusion is that immigrants
did not enjoy the so-called agglomeration economies (e.g., higher wages
in urban areas and profitable industries, such as fisheries).
KEYWORDS: Immigrants – Labour market – Job security
Inngangur
Ísland gengur þessi misserin í gegnum miklar breytingar á lýðfræðilegri samsetningu íbúa sinna
vegna fjölgunar innflytjenda, með tilheyrandi áhrifum á vinnumarkað og efnahagslíf. Tilefni þess-
arar rannsóknar er að kanna stöðu innflytjenda á vinnumarkaði í COVID-19 faraldrinum og gera
samanburð við stöðu Íslendinga eftir búsetu, en ekki hefur verið ráðist í slíka vinnu áður hérlendis.
Árið 1996 voru innflytjendur á Íslandi um 1,9% landsmanna ef stuðst er við mannfjöldatölur
Hagstofu Íslands. Fjöldi þeirra hefur rúmlega tífaldast og voru innflytjendur um 18,5% íbúa í janúar
2023 (Hagstofa Íslands, 2023). Þann 13. janúar 1993 samþykkti Alþingi lög nr. 2/1993 um Evrópska
efnahagssvæðið og tóku þau gildi 1. janúar 1994. Þá varð Ísland hluti af evrópska efnahagssvæðinu
og þar með hluti af vinnumarkaði Evrópusambandsins og EFTA. Fram að þessu höfðu innflytjendur
verið frekar fáir á Íslandi. Þeim fjölgaði þó ekki hratt framan af 10. áratugnum. Samdráttarskeið var
á Íslandi og fá innlend fyrirtæki voru að leita að fólki. Það var ekki fyrr en á hagvaxtarskeiðunum
í aðdraganda bankahrunsins og heimsfaraldurs COVID-19 sem mikil umframeftirspurn varð eftir
vinnuafli hér á landi svo að starfsfólk var sótt út fyrir landsteinana. Á fyrra hagvaxtarskeiðinu voru
það aðallega fyrirtæki í mannvirkjagerð sem leiddu þróunina en eftir bankahrun voru það frekar
fyrirtæki í ferðaþjónustu. Sjávarútvegurinn hefur einnig verið lengi í þörf fyrir vinnuafl sem komið
hefur erlendis frá en eftir að kvótakerfið kom til hafa sveiflurnar verið vægari en í hinum tveimur
atvinnugreinunum. Þess utan hefur eftirspurn eftir vinnuafli í sjávarútvegi dregist hægt og bítandi
saman vegna hagræðingar í greininni. Vöxtur í ferðaþjónustu hefur hins vegar verið ævintýralegur
og hefur gert mikið fyrir viðspyrnu þjóðarbúsins eftir bankahrunið. Hann hefur um leið kallað á
mikið vinnuafl á skömmum tíma og þá hefur aðgengi að Evrópska efnahagssvæðinu stutt við bakið á
greininni og um leið stuðlað að mikilli fjölgun innflytjenda hérlendis. Rannsóknir (Ævar Þórólfsson,
2019) sýna að viðhorf innfæddra Íslendinga til innflytjenda eru heilt yfir jákvæð en þó má segja að
umtalsverður minnihluti telji innflytjendur hafa slæm áhrif á atvinnulíf og menningu og að draga
ætti úr fjölda þeirra.
Vísbendingar hafa komið fram í fjölmiðlum (RÚV, 2014; Sighvatur Arnmundsson, 2019) um að
brotið hafi verið á starfsfólki af erlendum uppruna hérlendis og því full ástæða til að hlúa að þáttum
sem bætt geta upplýsingaflæði til þeirra. Þetta á kannski sérstaklega við á krepputímum þegar at-
hygli manna snýr að kreppunni en rannsóknir benda til að innflytjendur séu sértaklega viðkvæmir á
tímum sem slíkum eins og fjallað verður betur um í næsta kafla. Hér verður því skoðað hvort inn-
flytjendur búi við sömu aðstæður á vinnumarkaði og Íslendingar en áherslan verður á landfræðilega
þætti (þó svo komið verði inn á ýmsa aðra tengda þætti). Tvær rannsóknarspurningar verða hafðar að
leiðarljósi. Í fyrsta lagi er því velt upp hvort innflytjendur hafi notið efnahagslegrar velgengni ýmissa
landshluta á kreppuárinu 2020 með sama hætti og Íslendingar, sem birst hefur t.d. í hraðri uppbygg-