Íslenska þjóðfélagið - 01.08.2023, Side 144

Staða innflytjenda á vinnumarkaði á krepputímum eftir byggðamynstri og atvinnugreinum
144 ..
rekstrarsviði Vinnumálastofnunar, í símtali þann 3. febrúar (2022): Yfirleitt geta innflytjendur flutt
með sér réttinn til atvinnuleysisbóta á milli landa um leið og þeir verða atvinnulausir og þiggja þá
bætur í því landi sem þeir flytja til en það er háð lögum þess lands. Þá verða þeir að hafa unnið sér
inn rétt til atvinnuleysisbóta en það tekur innan við mánuð að öðlast hann hérlendis. Síðan geta inn-
flytjendur eða útlendingar sem hafa þegið atvinnuleysisbætur í einn mánuð á Íslandi flutt utan og
fengið íslenskar atvinnuleysisbætur í þrjá mánuði með sér. Stundum er hægt að sækja um þriggja
mánaða framlengingu.
Þessar reglur geta í einhverjum tilvikum latt útlendinga til að flytja frá Íslandi ef þeir verða at-
vinnulausir. Það er þó alls ekki víst og fer það væntanlega eftir því hvernig þeir meta möguleika sína
á að fá þar atvinnu. Í sumum löndum (t.d. A-Evrópu) hefur stundum komið vel út að hafa atvinnu-
leysisbætur frá Íslandi í 3-6 mánuði vegna gengis gjaldmiðlanna.
Af framansögðu má sjá að innflytjendur eru viðkvæmur hópur í félagslegu og efnahagslegu til-
liti víða um heim og sérstaklega á samdráttarskeiðum. Afkoma þeirra versnar á samdráttarskeiðum
eða í kreppum, þeir verða frekar atvinnulausir en heimamenn og eiga erfiðara með að komast aftur
í vinnu. Þeim er því hættara við að sitja eftir hvað varðar eignamyndun. Staða karlkyns innflytjenda
virðist geta verið verri en kvenkyns. Þá eru ófaglærðir í verri stöðu en faglærðir. Möguleikinn að
komast í atvinnu eftir að hafa misst hana getur verið breytilegur meðal innflytjenda og geta búseta og
félagslegar aðstæður haft áhrif, eins og t.d. hvort þeir bjuggu í borgum eða á minni stöðum (Calnan
og Painter, 2017) og hvort þeir ættu maka úr röðum heimamanna eða ekki (Takenoshita, 2017).
Opinber stuðningur eins og sérstök námskeið fyrir atvinnulausa hjálpar þeim að komast aftur í vinnu
(Takenoshita, 2017). Félagsleg staða innflytjenda versnar á krepputímum en ólíkt innbyrðis. Stétt
og uppruni innflytjenda geta haft áhrif á það hvort þeir upplifi sig velkomna eða ekki. Kynþáttafor-
dómar aukast á kreppu- og samdráttarskeiðum ef óöryggi eykst almennt í viðkomandi samfélagi
(Kuntz o.fl., 2017) en samt hefur verið sýnt fram á að fjölgun erlendra á vinnumarkaði fækki ekki
atvinnutækifærum heimamanna, heldur þvert á móti (Fromentin o.fl., 2017). Þá jókst ofbeldi gegn
konum af erlendum uppruna í bankakreppunni. Þrátt fyrir þetta sýndi rannsókn frá Tékklandi að
innflytjendur væru tregir til að flytja heim á krepputímum (Marketa, 2012). Það segir eitthvað um
hvernig innflytjendur meta möguleika sína og stöðu í upprunalandinu í samanburði við möguleika
þeirra til framtíðar þar sem þeir búa. Þá kunna lög og reglur um atvinnuleysisbætur, sem þeir eiga
rétt á þar sem þeir búa, að hafa þarna áhrif en þó alls ekki víst.
Gögn
Gögnin eru úr íbúakönnunum landshlutanna fyrir árið 2020. Öllum landshlutsamtökum var boðið
að vera með, öll þáðu það nema höfuðborgarsvæðið. Þar var svokallaðri snjóboltaaðferð beitt við
framkvæmd skoðanakönnunarinnar vegna kostnaðar en allir aðrir landshlutar byggja á þátttöku eftir
tilviljunarkenndu úrtaki. Úrtak var tekið úr Þjóðskrá. Hringt var í þá sem lentu í úrtakinu og þeim
boðið að vera með. Þeir sem samþykktu þátttöku gáfu upp netfang sitt og þeim var síðan sendur
hlekkur inn á könnunina. Tæplega 1.300 innflytjendur fóru inn í könnunina þó svo virk svör hafi ver-
ið færri. Hluta þeirra var safnað með snjóboltaaðferðinni. Frekari upplýsingar um söfnun gagnanna
og ýmsa aðra yfirlitstölfræði má finna í skýrslum sem gerðar voru um kannanirnar (Vífill Karlsson,
2018, 2021).
Þátttakendur könnunarinnar sem annað hvort svöruðu því til að þeir væru ekki með íslenskan
ríkisborgararétt eða völdu að svara könnuninni á ensku eða pólsku frekar en íslensku voru flokk-
aðir sem innflytjendur. Þannig fékkst 1.261 innflytjandi inn í könnunina. Síðan gat þátttakan verið
eitthvað minni allt eftir því hversu mörgum spurningum hver og einn svaraði en þátttakendum var
frjálst að sleppa spurningum nema þeirri fyrstu þar sem þeir voru beðnir um að samþykkja eða hafna
þátttöku. Segja má að virk svör hafi oftast komið frá um 900 þeirra.
Í hluta af greiningunum eru svör og afstaða innflytjenda borin saman við afstöðu Íslendinga í
sömu málum. Heildarfjöldi svara bæði Íslendinga og innflytjenda var 10.253 (Tafla 2).