Tímarit Þjóðræknisfélags Íslendinga - 01.01.1940, Síða 67

Tímarit Þjóðræknisfélags Íslendinga - 01.01.1940, Síða 67
ANDINN FRÁ BERLIN OG ÁHRIF HANS 45 jafnlega þroskaðar og margvíslegar eins og mennirnir sjálfir. Menn urðu nú að finna eitthvað nýtt í stað þess sem hafnað hafði verið. Leið- togar upplýsingarstefnunnar mynd- uðu nú heimsspekikerfi eitt er koma skyldi í stað alls þess, sem kastað hafði verið á glæ, er menn sögðu sig úr lögum við kirkju og kristindóm. En sú heimspeki var gjörsneidd allri hliðsjón af þeim verðmætum andlegs þroska sem dafnað hafði í skauti hinnar kaþólsku kirkju, sem og fröm- uðir siðbótarinnar viðurkendu fús- lega og færðu inn í kerfi kenninga sinna. Heimspeki upplýsingarstefn- unnar var bláber efnishyggja, hóg- vær að vísu í fyrstu, en gjörðist á- kveðnari í afneitun sinni eftir því sem lengur leið. Heimurinn var til orðinn fyrir skapandi mátt hinnar æðstu veru, en um leið voru honum sköpuð ákveðin lögmál sem stýra gangi hans um allar aldir, þessvegna er engin forsjón til, og Guð hefir ongin afskifti af heiminum eða mannlífinu. Brátt var guð ekki leng- Ur til, og engin andleg tilvera, mað- urinn er mold ein, sem í dauðanum ^eysist upp í frumefni sín, engin sál er til né annað líf. Efnisheimurinn er sjálfum sér nógur; lögmáli því er stjórnar honum fær enginn við ráðið. Hið æðsta hlutverk mannsins er, að lasra að skilja lögmálið sem stjórnar hinu mikla sigurverki veraldarinnar °g laga sig eftir því. Takist mann- inum að skilja þetta lögmál og miða breytni sína við það, mun honum vel farnast; takist honum það ekki á hann engrar vægðar að vænta. Öll hamingja mannsins í lífinu er undir því komin að hann fái gjört lögmál tilverunnar að þjóni sínum, í stað þess að lúta því með auðmýkt og undirgefni. Næsta sporið í þróun þeirrar lífs- stefnu sem hér um ræðir, var hin enska raunspeki sem kend er við David Hume, (d. 1776). Þessi spek- ingur hélt því fram, að við fæðing- una væri hugur mannsins sem óskrif- að blað, alt sem maðurinn fær nokkru sinni vitað skapast af reynslu hans sjálfs og hugsun. Þessvegna er ekk- ert meðfætt siðferðislögmál til né tilhneiging til hins illa. Erfðakenn- ingar eiga enga rétt á sér, um- hverfið eitt skapar manninn og af- stöðu hans til lífsins. Það sem menn kalla siðalögmál er helber hindur- vitni. Breytni mannsins er undir því einu komin, hvernig umhorfs er í kring um hann í það og það skiftið. Kenningin um guðsmynd mannsins annarsvegar og gjörspilling hans hins vegar á að þurkast út úr með- vitund upplýstra manna. Upp úr þessum heimspekilega jarðvegi spratt svo brátt ný siðfræði. Rökfræði sú, sem hún byggist á, er í stuttu máli á þessa leið: Heimurinn er ekki sköpun Guðs og maðurinn ekki barn hans með ásköpuðum hæfi- leikum frá fæðing til að þekkja mun- inn á réttu og röngu. Hvað rétt er og hvað rangt fer alt eftir kringum- stæðum mannsins í hvert sinn. Mað- urinn er náttúrunnar barn, þess vegna er sjálfsagt að haga sér nátt- úrlega. Allar kendir mannsins og hvatir eiga fullan rétt til framrásar, og sú er syndin mest gegn lífsins herra, að reyna að temja eðli sitt eða takmarka frelsi sitt á nokkurn hátt. Þar sem engin guð er til og ekkert siðferðilögmál, og engin samviska nema sú tilfinning velsæmis, sem
Síða 1
Síða 2
Síða 3
Síða 4
Síða 5
Síða 6
Síða 7
Síða 8
Síða 9
Síða 10
Síða 11
Síða 12
Síða 13
Síða 14
Síða 15
Síða 16
Síða 17
Síða 18
Síða 19
Síða 20
Síða 21
Síða 22
Síða 23
Síða 24
Síða 25
Síða 26
Síða 27
Síða 28
Síða 29
Síða 30
Síða 31
Síða 32
Síða 33
Síða 34
Síða 35
Síða 36
Síða 37
Síða 38
Síða 39
Síða 40
Síða 41
Síða 42
Síða 43
Síða 44
Síða 45
Síða 46
Síða 47
Síða 48
Síða 49
Síða 50
Síða 51
Síða 52
Síða 53
Síða 54
Síða 55
Síða 56
Síða 57
Síða 58
Síða 59
Síða 60
Síða 61
Síða 62
Síða 63
Síða 64
Síða 65
Síða 66
Síða 67
Síða 68
Síða 69
Síða 70
Síða 71
Síða 72
Síða 73
Síða 74
Síða 75
Síða 76
Síða 77
Síða 78
Síða 79
Síða 80
Síða 81
Síða 82
Síða 83
Síða 84
Síða 85
Síða 86
Síða 87
Síða 88
Síða 89
Síða 90
Síða 91
Síða 92
Síða 93
Síða 94
Síða 95
Síða 96
Síða 97
Síða 98
Síða 99
Síða 100
Síða 101
Síða 102
Síða 103
Síða 104
Síða 105
Síða 106
Síða 107
Síða 108
Síða 109
Síða 110
Síða 111
Síða 112
Síða 113
Síða 114
Síða 115
Síða 116
Síða 117
Síða 118
Síða 119
Síða 120
Síða 121
Síða 122
Síða 123
Síða 124
Síða 125
Síða 126
Síða 127
Síða 128
Síða 129
Síða 130
Síða 131
Síða 132
Síða 133
Síða 134
Síða 135
Síða 136
Síða 137
Síða 138
Síða 139
Síða 140
Síða 141
Síða 142
Síða 143
Síða 144
Síða 145
Síða 146
Síða 147
Síða 148
Síða 149
Síða 150
Síða 151
Síða 152
Síða 153
Síða 154
Síða 155
Síða 156
Síða 157
Síða 158
Síða 159
Síða 160
Síða 161
Síða 162
Síða 163
Síða 164
Síða 165
Síða 166
Síða 167
Síða 168
Síða 169
Síða 170
Síða 171
Síða 172
Síða 173
Síða 174
Síða 175
Síða 176
Síða 177
Síða 178
Síða 179
Síða 180
Síða 181
Síða 182
Síða 183
Síða 184
Síða 185
Síða 186
Síða 187
Síða 188
Síða 189
Síða 190

x

Tímarit Þjóðræknisfélags Íslendinga

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Tímarit Þjóðræknisfélags Íslendinga
https://timarit.is/publication/895

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.