Bændablaðið - 28.02.2019, Side 16

Bændablaðið | Fimmtudagur 28. febrúar 201916
Kvótahæsta fyrirtækið, HB
Grandi, samanstendur af ekki
færri en 13 félögum. Ætla má að
á annað hundrað útgerðir standi
að baki 10 kvótahæstu útgerðum
landsins.
Kvótakerfið var tekið upp
á árinu 1984 og síðan þá hafa
orðið gríðarlegar breytingar.
Sjávarútvegsfyrirtækin eru bæði
færri og stærri og öflugri en áður.
Enda var að því stefnt að unnt
væri að færa kvóta á milli skipa
og útgerða til að auka hagræði.
Skipaflotinn var á þessum árum
miklu stærri en afrakstursgeta
fiskistofna sem leiddi til ofveiði og
afar bágrar stöðu sjávarútvegsins.
Til að stemma stigu við ofveiði
var ákveðið að velja þá leið að setja
heildaraflamark (kvóta) á nokkrar
fisktegundir. Hvert skip fékk
hlutdeild í aflamarki í hverri tegund
í samræmi við aflareynslu. Þetta
tvennt, hagræðing og sjálfbærni
veiða, átti að tryggja atvinnuöryggi.
Í kerfinu voru einnig ákvæði til
stemma stigu við óheftum flutningi
kvóta á milli byggðarlaga en
reynslan hefur sýnt að þau ákvæði
hafa að mestu reynst haldlaus eftir
1991.
Í upphafi voru sjö tegundir settar
undir aflamark: þorskur, ýsa, karfi,
ufsi, grálúða, skarkoli og steinbítur.
Tvær síðastnefndu tegundirnar
voru síðan teknar úr aflamarki.
Aflamarkskerfið var í fyrstu ekki
einhlítt en það var fest í sessi 1991.
Í dag eru flest allar nytjategundir
okkar háðar aflamarki og eru hluti
af kvótakerfinu. Sérstakt stjórnkerfi
er að vísu fyrir makríl.
Ein útgerð tekin sem dæmi
Hér er ekki ætlunin að fjalla um
þróun kvótakerfisins og þau mörgu
álitamál sem hafa verið og eru uppi
um ágæti þess. Hins vegar verður
litið á þá þróun sem hefur orðið
hjá stærstu útgerðarfélögunum
og birtir listar yfir 10 kvótahæstu
útgerðir á mismunandi tíma frá
upphafi og fram til dagsins í dag.
Fyrir valinu urðu árin 1984 og
1990 og fiskveiðiárin 2002/2003
og 2018/2019. Þessar töflur
eru þó af ýmsum ástæðum ekki
samanburðarhæfar að öllu leyti þótt
þær sýni þróunina á heildina litið.
Við fyrri hluta þessa tímabils er
stuðst við skýrslu Auðlindanefndar
frá árinu 2000 en eftir það við gögn
á vef Fiskistofu og víðar.
Of langt mál yrði að rekja sögu
allra þessara fyrirtækja. Gripið
verður til þess ráðs að fara ofan í
saumana á tilurð eins þeirra, HB
Granda sem er kvótahæsta útgerðin,
enda má segja að samrunaferlið á
bak við HB Granda sé í hnotskurn
saga flestra annarra útgerða sem
prýða topp tíu listann.
Bæjarútgerðir áberandi
Þá er komið að því að skoða fyrstu
töfluna sem sýnir aflamark 10
kvótahæstu útgerða árið 1984.
Samanlagt eru þessar útgerðir
með rúm 21% kvótans í þeim fáu
tegundum sem í boði eru.
Það fyrirtæki sem hefur
mesta hlutdeild er Bæjarútgerð
Reykjavíkur (BÚR) með um 4%
af heildarkvótanum. Í fjórða sæti er
Bæjarútgerð Hafnarfjarðar en bæði
fyrirtækin voru í eigu sveitarfélaga.
Þá er Útgerðarfélag Akureyringa hf.
í öðru sæti sem var í meirihlutaeigu
Akureyrarbæjar. Það er því ljóst
að bæjarútgerðir voru áberandi á
þessum tíma. Þá er athyglisvert að
fjögur fyrirtækja á listanum eru nú
hluti af HB Granda sem síðar verður
vikið að.
Grandi og Samherji
komast á blað
Árið 1990 er orðin nokkur
breyting á listanum yfir 10 stærstu
útgerðirnar, eins og sjá má í
næstu töflu. Heildarhlutdeild 10
kvótahæstu hefur þó lítið breyst frá
1984. Útgerðarfélag Akureyringa
hf. er komið efst á listann og hefur
aukið hlutdeild sína nokkuð með
kaupum á kvóta. Bæjarútgerðirnar
eru horfnar af listanum en í staðinn
eru komin fyrirtækin Grandi hf. og
Samherji hf. sem eiga eftir að láta
til sín taka næstu árin.
Grandi hf. varð til við samruna
BÚR og Ísbjarnarins árið 1985
Árið 1988 seldi Reykjavíkurborg
svo sinn hluta í Granda til einkaaðila.
Samherji hf. stækkaði mikið við
kaup á skipum Bæjarútgerðar
Hafnarfjarðar. Þá má sjá að
Samtog hf. er horfið af listanum.
Félagið hafði verið leyst upp og
kvóti þess rann til útgerðarfélaga í
Vestmannaeyjum.
Það er rétt að nefna að vöxtur
og samþjöppun aflaheimilda á sér
stað annars vegar með samruna
fyrirtækja og hins vegar með
kaupum á þeim aflaheimildum
sem bjóðast. Samruni er í flestum
tilfellum yfirtaka eins félags á öðru
en þó eru nokkur dæmi um tvö félög
sem hafa sameinast og eignarhaldið
er í höndum beggja aðila.
Samþjöppun í
kjölfar frjáls framsals
Nú verður farið fljótt yfir sögu
og litið á 10 stærstu útgerðirnar
1. september 2002, þ.e. í upphafi
fiskveiðiársins 2002/2003. Á því ári
var úthlutað upphafskvóta í loðnu.
Hafa ber í huga að á þennan lista
vantar úthlutun í uppsjávartegundum
eins og kolmunna og norsk-íslenskri
síld. Kvóti í þeim tegundum fylgir
almanaksárinu. Þegar þær tegundir
eru teknar með í reikninginn
færast stóru uppsjávarfélögin,
eins og Síldarvinnslan og Ísfélag
Vestmannaeyja, upp í topp tíu.
Hvað sem því líður þá hefur
átt sér stað veruleg samþjöppun
á rúmum áratug í kjölfar frjáls
framsals aflahlutdeildar sem tekið
var upp árið 1991. Tíu kvótahæstu
eru þarna komin með um 43% af
öllum úthlutuðum kvóta.
Samherji hefur nú tekið áberandi
forystu eftir sameiningar/yfirtökur
nokkurra félaga og trónir í efsta sæti
með rúm 7% úthlutaðs kvóta.
Útgerðarfélag Akureyringa er í
öðru sæti en breytingar hafa orðið
á eignarhaldi. Eimskipafélagið er
nú aðaleigandi þess og Eimskip er
Kjartan Stefánsson
kjartanst@simnet.is
Í fornri japanskri þjóðsögu
segir að í jörðinni búi stór
fiskur og jarðskjálftar verði
þegar hann hreyfir sig. Til þess
að koma í veg fyrir að hann
sprikli er hann vaktaður af guði
með stóra steinkylfu. Þegar
athygli guðsins reikar burtu,
notar fiskurinn tækifærið og
hreyfir sig með sporðaköstum
og jörðin skelfur.
Í bókinni Sjö þættir
íslenskra galdramanna segir frá
galdramanni nokkrum sem hét
Þorvaldur og bjó á Sauðanesi við
Eyjafjörð. Vinnukona nokkur var
lengi í vist hjá Þorvaldi og mat
hann hana mikils. ,,Maður nokkur
var í þingum við vinnukonu
þessa, og varð hún barnshafandi
af hans völdum. Fékk hún þá
svo mikla löngun í nýja ýsu, að
hún gat ekki um annað hugsað.
Þetta var á áliðnum vetri og
fiskilaust við Eyjafjörð, svo
sem jafnaðarlega er um það
leyti árs. Kvað svo mikið að
þessum kenjum stúlkunnar, að
hún missti alla lyst á öðrum mat,
og var óttast um, að hún mundi
svelta sig í hel; þótti húsbændum
hennar óvænlega horfast. Eitt
kvöld spurði Þorvaldur hana,
hvort hún gæti etið nýja ýsu,
þótt hún væri úr flórnum, en
hún kvaðst mundu geta það,
hvaðan sem hún fengist. Svo
var baðstofunni á Sauðanesi
háttað, að pallar voru í báðum
endum, kýr undir pöllunum, en
flórinn undir pallstokknum. Þá
tók Þorvaldur fiskiöngul sinn
og færi, renndi fram af pallinum
ofan í flórinn, að því er mönnum
sýndist, og kvað vísu. Kona sú,
er sagan er eftir höfð, kvaðst hafa
heyrt hana ung og ekki numið,
en það mundi hún, að öngull og
færi var nefnt í vísunni. Að lítilli
stundu liðinni dró Þorvaldur
spriklandi ýsu á önglinum og
kastaði henni til vinnukonunnar.
Ekki er getið um, hvort hún hafi
etið hana eða ekki, en hitt er
almælt, að ekki hafi hana langað
jafnmikið í ýsu eftir það og getið
þá líka etið annan mat.“
Einu sinni mættust tvær
kerlingar á ferð. Þær áttu heima
langt hvor frá annarri, svo þær
þurftu að setjast niður og segja
hvor annarri tíðindi úr sinni
sveit. Þær sáu, að þær gátu slegið
tvær flugur í einu höggi, svo þær
tóku upp sjálfskeiðunga og mat
og fengu sér bita. Bar nú margt
á góma, og meðal annars segir
önnur kerlingin, að það hafi
nýlega rekið fjarskalega fágætan
fisk í sinni sveit. Hin spyr hvaða
fiskur það hafi verið, en það man
hún ómögulega. Þá fer hin að
telja upp ýmsa fiska, sem hún
mundi eftir, en aldrei átti hún
kollgátuna.
,,Ekki vænti ég, það að hafi
nú verið stökkull?"
,,Og sussu nei."
,,Það skyldi þó aldrei hafa
verið marhnútur?"
,,Vertu í eilífri náðinni, ekki
hét hann það."
,,Það hefur þó víst ekki verið
skata?"
,,Issi sissi nei."
,,Nú, það mun þó ekki hafa
verið ýsa?"
,,Jú, ýsa var það, heillin,“
sagði þá hin og hnippti í
lagskonu sína, en til allrar
óhamingju mundi hún ekki
eftir því, að hún var með
opinn hníf í hendinni, svo
hnífurinn fór á hol í síðuna á
hinni kerlingunni, og sálaðist
hún þar á þeirri stundu. /VH
STEKKUR NYTJAR HAFSINS
Tíu stærstu í tímans rás
Röð Útgerð Hlutdeild
1. Bæjarútgerð Reykjavíkur 4,1%
2. Útgerðarfélag Akureyringa hf 3,7%
3. Samtog hf 2,0%
4. Bæjarútgerð Hafnarfjarðar 1,8%
5. Síldarvinnslan hf 1,8%
8. Útgerðarfélag Skagfirðinga 1,8%
7. Miðnes hf 1,6%
8. Einar Guðfinnsson hf 1,6%
9. Ísbjörninn hf 1,6%
10. Ögurvík hf 1,4%
Samtals 21,4%
Heimild: Skýrsla Auðlindanefndar 2000
fiskveiðiárið 1984 (Fáeinar botnfisktegundir)
Stærstu útgerðir (samsteypur)
Stærstu útgerðir (samsteypur)
fiskveiðiárið 1990 (Fáeinar botnfisktegundir)
Röð Útgerð Hlutdeild
1. Útgerðarfélag Akureyringa hf 4,3%
2. Grandi hf 3,5%
3. Samherji hf 2,4%
4. Síldarvinnslan hf 1,9%
5. Skagstrendingur hf 1,9%
6. Ögurvík hf 1,8%
7. Miðnes hf 1,6%
8. Skagfirðingur hf 1,6%
9. Haraldur Böðvarsson & Co 1,5%
10. Þormóður-rammi hf 1,4%
Samtals 21,9%
Heimild: Skýrsla Auðlindanefndar 2000
Tíu kvótahæstu
í upphafi fiskveiðiárs 2002/2003
Röð Útgerð Hlutfall
1. Samherji hf 7,2%
2. Útgerðarfélag Akureyringa hf 5,5%
3. Þorbjörn Fiskanes hf 5,2%
4. Þormóður rammi - Sæberg hf 4,6%
5. Haraldur Böðvarsson hf 4,2%
6. Grandi hf 3,8%
7. Hraðfrystihúsið - Gunnvör hf 3,4%
8. Vísir hf 3,2%
9. Vinnslustöðin hf 3,0%
10. Fiskiðjan Skagfirðingur hf. 2,5%
Samtals 42,6%
Heimild: Fiskistofa
(Upphafsúthlutun í loðnu. - Sjá skýringu í grein)
Ýsa dregin
úr flórnum
Nýjustu skip Granda, Engey og Akurey, í höfn í Reykjavík. Mynd / Grandi