Hugur - 01.01.2019, Blaðsíða 49

Íslömsk heimspeki og vestræn hugmyndasaga 49
til þess að miðla – með þeim hugtökum sem þeim stóðu til boða fram að því
– þeirri innsæisþekkingu sem þeir verða að hafa á hlutnum áður en hægt er að
skilgreina hann, flokka og sundurliða.
Til þess að geta öðlast sanna þekkingu verður að kynnast heiminum með opn-
um huga. Fyrst þarf maður að hreinsa skilningarvit sín með því að snúa baki
við heiminum í fjörutíu daga, neyta einskis kjöts og gera sig móttækilegan fyrir
innblæstri og opinberun með hvers kyns móti. Með slíkum æfingum er ætlunin
að heimspekingurinn verði meðvitaður um eigin tilveru og treysti því þar með
að innsæi hans miðli honum sannleikanum. Tryggingin fyrir þeim sannleika er
sú að innsæisgáfan byggist á því að við séum öll lítill hluti af ljósi Guðs (al-bariq
al-ilahi). Hér er um að ræða vel þekktar dulspekilegar æfingar en engar sem koma
í einu og öllu heim og saman við siði þekktra súfistareglna (tarikat), ekkert bendir
heldur til þess að Suhrawardi hafi verið meðlimur neinnar þeirra.14
Þegar heimspekingur hefur öðlast innsæisþekkingu á hlut má sannreyna gildi
reynslunnar með mismunandi mælikvörðum aristótelískrar hefðar á gildar rök-
sannanir (burhan). Burtséð frá því hvers konar reynslu megi með þessum hætti
sýna fram á að sé sönn, þá er niðurstaðan sú að hún er metin gild með heim-
spekilegum hætti. Í kjölfarið má nýta reynsluna til að byggja upp sönn vísindi
um heiminn. En í þessu felst að enginn reginmunur er á dulrænni og skynrænni
reynslu. Sérhver heimspekileg sönnun hvílir á fyrri reynslu og allt það sem hægt
er að sanna er einnig heimspekilega gilt. En reynslu sem stenst ekki heimspeki-
lega greiningu verður vitaskuld að hafna sem ósannri. Svið mögulegrar þekk-
ingar ræðst af því hvers konar reynslu maður opnar sig fyrir. Til þess að skilja
grunnvíddir veruleikans verður eitthvað annað að koma til en skilningarvitin.
Suhrawardi leggur áherslu á að skynsemin sé fær um að rannsaka jafnvel dýpstu
leyndardóma trúarinnar.15
Að dómi Suhrawardis hafa aristótelesarsinnar verið alltof uppteknir af rökfræði.
Rökfræðin vekur sem slík ekki áhuga hans. Suhrawardi leggur áherslu á muninn á
þeirri þekkingu sem býr í mönnum og þeirri sem þeir öðlast. Þeirrar síðarnefndu
afla þeir með hugsun (fikr) og er rökfræðin eitt af þeim tækjum sem henta til þess.
Ásköpuð þekking, sem innsæið, persónuleg opinberun og innblástur afhjúpar,
kemur á undan sönnunum sem eru í samræmi við formlegar aðferðir.16
Það sem einkennir sérstaklega uppljómunarheimspekina er að samkvæmt
henni er rökfræðin undirskipuð getu sálarinnar til þess að verða fyrir guðlegum
innblæstri. Fyrst kemur innsæisþekking, síðan má með aðstoð rökfræðinnar setja
fram örugg vísindi. Rökfræðin býður upp á safn formlegra ályktunarreglna sem
14 Suhrawardi, Hikmat al-Ishraq, 1 o.áfr. Einnig Ziai, Knowledge and Illumination, 34 o.áfr.
15 Majid Fahkry, A history of Islamic philosophy (New York: Columbia University Press, 2004), 303
o.áfr. Ziai, Knowledge and Illumination, 34 o.áfr. Lýsa mætti röksemdafærslu Suhrawardis sem
reynslubundinni en reynslan nær ekki aðeins til áþreifanlegra hluta. Þó felst ekki í því að allir
draumar eða reynsla af hvaða toga sem er teljist jafngild.
16 Ziai, Knowledge and Illumination, 42 o.áfr. Rökfræðin er líka grunnþáttur í heimspeki Suhrawar-
dis en hann nálgast hana út frá gagnsemi hennar. Hann skiptir rökfræðinni í framsetningu og
sannanir, og víkur þannig með nýstárlegum hætti frá hefðinni sem Ibn Sina hafði mótað með
safnriti sínu Organon.
Hugur 2019-Overrides.indd 49 21-Oct-19 10:47:04