Hugur - 01.01.2019, Síða 139

Hvað er þöggun? 139
Eintæk hömlun
Þegar S tjáir málgjörð A verður A fyrir eintækri hömlun ef og aðeins ef engin
athöfn sem S er unnt að framkvæma getur verið tjáning á A.6
A-málgjörðir S eru „þaggaðar niður“ ef hömlunin er undirokandi og kerfislæg
á tiltekinn hátt. Það er því í eðli samtækrar þöggunar að hún er skilgreind út
frá viðhorfum þeirra sem tilheyra ákveðnu málsamfélagi, G. Meðlimir í G geta
þaggað niður í S með því einfaldlega að hafa enga tilhneigingu til að bera rétt
kennsl á ímælin sem S ætlar sér að viðhafa hverju sinni. Eintæk þöggun felur
ekki í sér slíka tengingu við hóp og er skilgreind út frá því að til sé málgjörð sem
mælandinn bara getur ekki með nokkru móti tjáð.
Báðar kenningarnar geta fangað samtæka hömlun nokkuð vel. En venjuhyggja
virðist miklu betur til þess fallin að varpa ljósi á eintæka hömlun. Venjuhyggja
gerir nefnilega ráð fyrir því að meðtaka viðmælanda sé nauðsynlegt skilyrði fyrir
ímælagjörðum og þannig verða öll dæmi um samtæka hömlun sjálfkrafa eintæk
þar að auki. Skilningur viðmælandans á inntaki og efli málgjörðarinnar er þá
alltaf skilyrði fyrir því að tilætluð ímæli geti verið tjáð og samtæk hömlun kemur
einmitt í veg fyrir þann skilning. Til frekari glöggvunar á þessu atriði má benda á
að venjuhyggjusinnar líta almennt svo á að merking orða og setninga sé háð þeim
reglum eða venjum sem mælendur undirgangast hverju sinni. Til dæmis er það
algeng hugmynd innan venjuhyggju að með því að tala ákveðið tungumál, t.d.
íslensku, við ákveðið tækifæri samþykki mælendur leynt eða ljóst að orð þeirra
muni hafa hverja þá merkingarfræðilegu eiginleika sem málið sjálft, svo að segja,
eignar þeim. Gott dæmi eru mismæli ýmiss konar. Ef ég nota orðið „wasabi“ en
ætlaði mér að nota „Wahabi“, þá sagði ég og meinti, samkvæmt venjuhyggju,
eitthvað um wasabi í krafti þessara reglna, sama hvað ég hafði í huga. (Ég færi rök
gegn þessari hugmynd í Unnsteinsson 2017a.) Þar að auki, myndi venjusinninn
benda á, þá breytir meining mælandans engu um venjubundna merkingu setn-
ingarinnar sjálfrar. Ef það er mögulegt, eins og sumir halda fram, að birtingar-
myndir þess að konur segi „Nei“ en meini já geti haft þau áhrif að venjubundin
merking „Nei“ breytist í ákveðnu samhengi þegar það er notað af konum, þá
verður þessi höfnunarmálgjörð þeim algjörlega óaðgengileg (Wieland 2007).
Aukinheldur, ef í venjunum felst að mælendur verði að uppfylla tiltekin skilyrði
til að tjá A-málgjörðir, t.d. að hafa þar tilgreint vald, þá verða þær sumum ekki
tiltækar. Samkvæmt venjulegum reglum í skák getur hrókurinn ekkert gert til að
breyta sér í drottningu þótt peðum sé það í lófa lagið.
Ef tiltekin málgjörð A er náttúrutegund og ákvarðast af því að mælandi tjái
eitthvað með ákveðnum áheyrendamiðuðum ætlunum, þá hlýtur A að vera mögu-
leg hverjum þeim sem getur myndað með sér slíkar ætlanir yfirleitt. Því virðist
vera að samkvæmt ætlunarhyggju þurfi mælendur aldrei að þola nokkuð svo yfir-
gengilegt sem eintæka þöggun; samskiptagjörðirnar sem um teflir hljóta að vera
aðgengilegar öllum skynsemisverum með ætlanir, skoðanir og langanir. Sumir
6 Eintæk þöggun eða hömlun er mjög svipuð því sem Kristie Dotson kallar „testimonial smother-
ing“ eða vitnisburðarkæfingu, sjá Dotson (2011: 244).
Hugur 2019-Overrides.indd 139 21-Oct-19 10:47:10