Hugur - 01.01.2019, Side 159

Líkamleg gagnrýnin hugsun 159
reynslu og tilfinningahliðar hugsunar okkar verðum við betur í stakk búin til að
gaumgæfa eigin afstöðu og öðlast dýpri skilning á þeirri afstöðu sem við gagn-
rýnum. Forsendan fyrir gagnrýni er hæfnin til að koma auga á og aðgreina mis-
munandi þætti sem eru uppistaðan í vanda eða afstöðu. Við þurfum engu að
síður að endurhugsa tengsl gagnrýni, umhyggju, útskýringar og umbreytingar.
Heimspekiiðkun sem er skilin sem ferli, sem opnar fyrir hinar óígrunduðu víddir
sem eru að verki í hugsuninni, afhjúpar mótandi skilyrði sem virka án þess að
við tökum eftir þeim í staðhæfingum og afstöðu okkar. Að draga þennan hulda
bakgrunn fram jafngildir í sjálfu sér umbreytandi umskiptum. Að útskýra krefst
næmrar yrðingar, að verða snortin af tengingum við reynslu svo eitthvað megi
skýrast á reynslubundinn hátt. Þegar það sem hefur með leyndum hætti komið
skipan á hugsun okkar er útskýrt með því að draga það fram, breytist sjónarhorn-
ið, aðrir þættir koma í ljós, aðrir mátar til að segja eitthvað koma upp í hugann.
Það er ekki unnt að útskýra þetta fyllilega með framsetningar- eða hugsmíðar-
líkönum um merkingu vegna þess að bakgrunnur ætlana er oftast foryrðanlegur
eins og Searle hefur lýst með sannfærandi hætti (Searle 1983). En ef Searle tel-
ur þessa staðreynd sýna takmarkanir ætlandi málathafna, þá sýna þau Gendlin
og Petitmengin, þessir brautryðjendur á sviði líkamlegrar nálgunar á ætlun og
merkingu, að það sé spurning um iðkun og aðferðir að geta sagt meira og meira.
Það sem setur tjáningarhæfni skorður, samkvæmt rökgreiningarheimspekilegri
nálgun Searles, er efniviður fyrir frekari útleggingu á merkingu fyrir tilstuðlan
nýrrar aðferðafræði iðkunar. Það getur af sér umbreytingar-líkan merkingar sem
tekur mið af hlutverki orða í tengslum við bakgrunn sem bregst við og breytist
við það sem er sagt. William James tók eftir því að merkja má umskipti milli þess
þegar byrjað er á setningu og þegar henni er lokið. Að útskýra bakgrunn verður
þess vegna að vera skilið sem samspil orða sem virka „inn í“ flókinn og næman vef
aðstæðna sem verða þykkari og líkamlegri eftir því sem við förum dýpra. Út frá
þessu sjónarhorni á ekki aðeins að skilja hugsun sem afrakstur hennar í innihaldi
fullyrðinga, heldur sem flókið, umbreytandi ferli þar sem gríðarmikill bakgrunnur
er að verki sem getur byrjað að umbreytast og hreyfast. Það sem við köllum hugs-
un getur því verið djúptækt, umbreytandi ferli.
Eitt helsta aðferðafræðilegt verkefni rannsókna okkar á LGH felst í að endur-
hugsa samband gagnrýni og umhyggju svo að heimspekiiðkun skapi rými fyrir
ferli sem opnar fyrir undirskildar bakgrunnsvíddir viðfangsefnisins. Hugtakið
„umhyggja“ hefur sérstaka merkingu í þessu samhengi. LGH býður upp á og
þróar aðferðafræði „umhyggju“ fyrir því sem er enn ekki ljóst en maður finnur fyr-
ir sem mikilvægu fyrir heimspekilega rannsókn. Ef við orðum eitthvað án svona
aðgætinnar umhyggju, þá getur málnotkun breitt yfir, hamlað og skorið af það
sem þarf að fá að breiða úr sér og þarf á ígrundunarferli að halda.
Í hugleiðingum Adornos um gagnrýna hugsun rekumst við á svipaðar áhyggjur
að baki leitar hans að þekkingarháttum sem hefja sig upp yfir smættunarhyggju
sem hann lýsir sem ofbeldi hugtaka-auðkenningar. Í stað þess að fastsetja og auð-
kenna leitast Adorno við að upphugsa málnotkun sem er nærfærin (þ. anschmieg-
sam), óuppáþrengjandi, náin, alúðleg og hefur skýringarmátt (Adorno 1975, 24).
Hugur 2019-Overrides.indd 159 21-Oct-19 10:47:11