Íslenska þjóðfélagið - 01.08.2023, Qupperneq 11

Bjarki Þór Grönfeldt og Vífill Karlsson
11 ..
• Akrahreppur
• Árneshreppur
• Ásahreppur
• Eyja- og Miklaholtshreppur
• Fljótsdalshreppur
• Flóahreppur
• Helgafellssveit
• Húnavatnshreppur
• Kjósarhreppur
• Skagabyggð
• Skorradalshreppur
• Tjörneshreppur
Í lok greinarinnar verður horft til sértekjusveitarfélaga annars vegar og þeirra sveitarfélaga sem
keyptu skólaþjónustu af öðrum sveitarfélögum hins vegar. Það verður útskýrt betur seinna. Útbúnar
voru sérstakar breytur til þess (BSES, BSST, DSES, DSST og DSSTES, sjá töflu 2). Sértekjusveitar-
félög eru þau kölluð sem ætla má að hafi óvenju háar tekjur (hlutfallslega), t.d. af stórum eignum
eins og virkjunum, stórum verksmiðjum eða mörgum sumarhúsum. Þessi tvö einkenni gætu gefið
slíkum sveitarfélögum annað svigrúm til þjónustu eins og seinna verður rakið.
Tölfræðilegt yfirlit og nánari skilgreiningar er að finna í töflunum hér á undan og skilið er á milli
háðra breyta (Tafla 2) og óháðra breyta (Tafla 3). Ýmislegt áhugavert er að finna þar eins og t.d. að
um 12% safnsins telst til hreinna dreifbýlissveitarfélaga eða um 300 þátttakendur (Tafla 2). Þar af
eru um 5% þátttakenda sem teljast búa í hreinum dreifbýlissveitarfélögum sem reka ekki skóla og
dreifbýlissveitarfélögum sem hafa sértekjur en eru ekki með skóla í rekstri (DSES og DSSTES í
töflu 1). 4,3% þátttakenda býr síðan í hreinum dreifbýlissveitarfélögum sem reka sína eigin skóla og
hafa sértekjur (DSST í töflu 1). Það má því segja að fyrri greiningin sé tölfræðilega sterkari með 300
svörum en seinni greiningin þar sem þessum 300 er skipt upp á milli þriggja leppbreyta (e. dummy
variable) (DSES, DSST og DSSTES) og sé eingöngu gerð til að draga fram vísbendingar.
Takið eftir því að fjöldi athugana er misjafn og má útskýra á tvennan hátt. Þar sem munurinn er
mestur (háðu breyturnar) skýrist af því að ekki var spurt um sorpmál og ásýnd árin 2016 og 2017.
Þar sem munurinn er minni skýrist af því að þátttakendur voru ekki þvingaðir til að svara öllum
spurningum.
Á staðalfráviki háðu breytanna kemur í ljós að þátttakendurnir eru mest ósammála um eftirtalda
þætti, í þessari röð: Sorpmál, dvalarheimili, íþróttir og tómstundaiðkun og skipulagsmál. Þá verður
reyndar að hafa í huga að sorpmálin voru bara með í könnuninni 2020. Mest voru þeir sammála um
þjónustu við fólk í fjárhagsvanda, þjónustu við innflytjendur og ásýnd.
Tvennskonar stikalausum prófum var beitt, t-próf og Mann-Whitney próf. Í þeim var prófað
hvort munur væri á afstöðu hópanna tveggja (annars vegar íbúa hreinna dreifbýlissveitarfélaga og
hins vegar blandaðra sveitarfélaga) varðandi gæði tiltekinna þjónustuþátta sveitarfélagsins en einnig
almennt viðhorf íbúanna til síns sveitarfélags.
Til frekari glöggvunar var ákveðið að nota raðkvarðalíkan (e. ordered response model) og þá var
hægt að skoða hvort hóparnir væru mis ánægðir með sín sveitarfélög og þjónustu þeirra en um leið
leiðrétt fyrir ýmsum mögulegum skýringum eins og það að afstaða íbúanna geti verið ólík, t.d. með
rekstur leikskóla ef á heimilinu væru börn.
Formúla 1.
9
þjónustu við fólk í fjárhagsvanda, þjón stu við innflytjendur og ásýnd.
Tvennskonar stikal usum prófum var beitt, t-próf og Mann-Whitney próf. Í þeim var prófað hvort
munur væri á afstöðu hópanna tveggja (annars vegar íbúa hreinna dreifbýlissveitarfélaga og hins
egar blandaðra sveitarfélaga) v rðandi gæði tiltekinna þjónustuþátta sveitarfélagsins en einnig
almennt viðhorf íbúanna til síns s eitarféla s.
Til frekari glöggvunar var ákveðið að nota raðkvarðalíkan (e. ordered response model) og þá var
hægt að skoða hvort hóparnir æru mis ánægðir me sín sveitarfélög og þjó ustu þeirra en um leið
leiðrétt fyrir ýmsum mögulegum skýringum eins og það að fstaða íbúanna geti verið ólík, t.d. með
rekstur leikskóla ef á heimilinu væru börn.

Formúla 1.
𝑦𝑦!∗ = 𝑋𝑋!#𝛽𝛽 + 𝜀𝜀!

Þess vegna var ákveðið að spyrja um aldur þátttakenda, félagslega stöðu fjölskyldu (býr eitt, börn á
heimili), kyn og hvort viðkomandi væri innflytjandi. Ákveðið var að greina á milli skoðanakannana
þar sem að árin 2016 og 2017 var hagkerfið í uppsveiflu en Covid-kreppan skollin á árið 2020. Þess
utan var íbúafjöldi sveitarfélaganna tekinn með vegna þess að fjölmennari sveitarfélög eru almennt
talin búa frekar við stærðarhagkvæmni en lítil og möguleikarnir því til að veita þjónustu almennt
betri þar fyrir sömu upphæðir. 𝑋𝑋!# er vektor allra óháðra breyta sem taldar eru upp hér að ofan (Tafla
2) en fjöldi líkana vísar til fjölda óháðra breyta sem voru taldar upp hér að framan (Tafla 3).
Raðkvarðalíkan þetta varð fyrir valinu vegna þess að það er sérstaklega hannað fyrir
skoðanakannanagögn eins og þessi þar sem um er að ræða heiltölur og raðtölur.
Niðurstöður
Fyrst var framkvæmd greining á almennri spurningu: „Á heildina litið, hversu jákvætt eða neikvætt er
viðhorf þitt til sveitarfélagsins sem þú býrð?“. Samkvæmt raðkvarðalíkaninu þá var afstaða íbúa
hreinna dreifbýlissveitarfélaga ekki frábrugðin afstöðu íbúa blandaðra sveitarfélaga (Líkan 1, Tafla
4). Stikalausu prófin (Mann-Whitney og T-próf) stóðust ekki 5% marktektarkröfu en stóðust 10%
marktektarkröfu. Þess utan, stóðst t-prófið ekki forsenduna um einsleita dreifni.
Tafla 4. Niðurstöður þátta er tengjast umhverfismálum og almennu viðhorfi gagnvart eigin
sveitarfélagi
Skýribreytur (Líkan 1) Almennt
viðhorf til
sveitarfélagsins
(Líkan 2)
Skipulagsmál
(Líkan 3)
Ásýnd
(Líkan 4) Sorpmál
Aldur 1,54 (3,26)*** 1,11 (0,75) 0,61 (-2,49)** 1,97 (3,62)***
Börn á heimili 1,07 (0,72) 1,05 (0,58) 1,05 (0,42) 0,87 (-1,17)
Býr einn/ein/eitt 0,96 (-0,35) 0,82 (-1,52) 0,97 (-0,18) 0,74 (-1,71)*
Íbúar 0,78 (-5,47)*** 0,73 (-6,61)*** 0,90 (-1,73)* 0,84 (-3,04)**
Kyn (karl = 1) 1,02 (0,24) 1,03 (0,39) 0,89 (-1,03) 1,14 (1,26)
Menntunarstig 1,11 (4,54)*** 1,04 (1,59) 1,03 (1,07) 1,03 (0,87)
Uppruni (erlendur =1) 0,92 (-0,52) 1,12 (0,65) 1,87 (2,88)** 1,82 (2,91)**