Morgunblaðið - 20.12.2001, Blaðsíða 58

UMRÆÐAN
58 FIMMTUDAGUR 20. DESEMBER 2001 MORGUNBLAÐIÐ
ÞEIR sem fylgjast
með fjölmiðlum eru
meðvitaðir um eftirfar-
andi staðreynd: Íbúum á
landsbyggðinni fækkar
stöðugt á sama tíma og
íbúum á höfuðborgar-
svæðinu fjölgar. Tölur
frá Hagstofu Íslands
tala sínu máli. Á síðustu
þremur árum voru t.d.
þeir sem fluttu frá Aust-
urlandi, umfram þá sem
fluttu til fjórðungsins,
895 sem hlýtur að teljast
mjög alvarlegt. Vandinn
virðist viðvarandi og
ekkert bendir til að
hann sé að hverfa.
Ástæðurnar fyrir fólksflutningum
frá landsbyggðinni yfir á höfuðborg-
arsvæðið eru fjölþættar og skoða
verður marga og ólíka hluti. Fjöl-
miðlar eru að mínu mati einn þeirra.
Flestir, ef ekki allir, eru sammála
um að fjölmiðlar hafa áhrif á notend-
ur sína. Hinsvegar er stór ágreining-
ur um það hversu mikil áhrifin eru og
hvernig þau eru tilkomin. En þau eru
til staðar. Hægt er að benda á ótal
einföld dæmi um að fjölmiðlar hafi
áhrif á notendur sína. Við klæðum
okkur í peysu að morgni því veð-
urspá kvöldið áður sýndi að það yrði
kalt í veðri, borðum morgunkorn
sem keypt var vegna auglýsingar í
dagblaði o.s.frv. Það má ennfremur
draga þá ályktun að fólk myndi sér
skoðun á hlutum eftir umfjöllun í
fjölmiðlum. Þar komum við aftur að
búsetuþróuninni. Ef fjölmiðlar eru
að fjalla á óvæginn hátt um t.d.
ákveðið landsvæði hlýtur það að hafa
áhrif á þá sem þangað vildu hugs-
anlega flytja. Tökum tilbúið dæmi.
Annars vegar er það þorpið
Krummaskuð og hinsvegar Dýrðar-
bær. Í fréttum er fjallað um snjó-
flóðahættu, bágt atvinnuástand,
slæmar samgöngur, vont veður, mik-
inn fólksflótta og lélegt þjónustustig
í Krummaskuði en blómstrandi
mannlíf, gott veður, opnun nýrra
verslana, menningarviðburði o.s.frv.
í Dýrðarbæ. Á hvorum staðnum
myndir þú vilja búa? Svarið liggur í
augum uppi.
Undanfarna mánuði hefur undir-
ritaður unnið að verkefni þar sem
reynt var að meta hversu jákvæð eða
neikvæð umfjöllun fjölmiðla um
Austurland er. Greindar voru 2.537
fréttir og greinar sem árið 2000 birt-
ust í þeim fjölmiðlum sem náðu yfir
allt landið. Hver einasta frétt/grein
var yfirfarin og lesin, myndir í dag-
blöðunum skoðaðar og í kjölfarið var
fréttin/greinin metin sérstaklega í
ljósi þess hvort hún fjallaði á jákvæð-
an eða neikvæðan hátt um Austur-
land eða gaf jákvæða eða neikvæða
ímynd af svæðinu.
Nú hljóta einhverjir að spyrja –
hvað er jákvæð frétt og hvað er nei-
kvæð frétt? Fréttir af Austurlandi á
skoðunartímabilinu voru ákaflega
fjölbreyttar. Undirritaður þurfti að
meta hverja frétt fyrir sig og hafa til
þess ákveðið viðmið. Það varð að
vera almennt þannig að hægt væri að
beita því á sem fjölbreyttastar frétt-
ir. Því var helsta viðmið – er verið að
fjalla um mannlíf, búsetuskilyrði og
umhverfi á Austurlandi á jákvæðan
eða neikvæðan hátt? Sem dæmi má
taka fréttir um menningu en þær
fréttir voru oftar en ekki jákvæðar.
Af hverju? Jú, vegna þess að þar er
sýnt fram á fjölbreytt mannlíf sem
lýsir sér í því að á tilteknu svæði eru
leiksýningar í boði, óperur settar
upp, myndlistarsýningar á veggjum
o.s.frv. Þar sem fjallað er um fyrir-
tæki á Austurlandi á jákvæðan hátt,
þar sem fjallað er jákvætt um at-
vinnumál, t.d. með umfjöllun um lítið
atvinnuleysi o.s.frv. En hvaða fréttir
eru þá neikvæðar? Jú, þegar fjallað
er um slæmt atvinnuástand, þar sem
sagt er frá slæmri stöðu fyrirtækja/
fyrirtækis, þar sem fjallað er um
fólksfækkun – þetta eru t.d. nei-
kvæðar fréttir.
Þá að niðurstöðunum:
Aðeins 38% allra
frétta um Austurland
árið 2000 voru flokk-
aðar sem jákvæðar,
þ.e. að þær hafi gefið
jákvæða mynd af
Austurlandi og því
fólki sem þar býr. Í
samanburðargrein-
ingu sem gerð var á
öllum fréttum, af öllu
landinu í Morgun-
blaðinu í eina viku
kom í ljós að 51% allra
innlendra frétta voru
flokkaðar sem jákvæð-
ar. Hafa ber í huga að
líklega er hægt að yf-
irfæra niðurstöður um
Austurland yfir á alla landsbyggðina
og í framhaldi fullyrða að það hækki
ennþá meira hlutfall jákvæðra frétta
af höfuðborgarsvæðinu. En hvað
segir þetta okkur? Jú, ef einstakling-
ur er að huga að því að flytja búferl-
um og fylgist með fjölmiðlum getur
verið að hann sé að einhverju leyti
smitaður af þessu. Vegna umfjöllun-
ar fjölmiðla hefur hann ákveðna for-
dóma út í landsbyggðina, meðvitaða
eða ómeðvitaða, sem þýðir að hann
flytur síður þangað en annars væri.
Þetta eru niðurstöður sem vert er að
gefa gaum því þetta segir okkur að ef
fjölmiðlar hafa áhrif á búsetuþróun
ýta þeir undir það vandamál sem
blasir við okkur í dag – fólksflutn-
inga frá landsbyggðinni til höfuð-
borgarsvæðisins.
Ef þetta er staðreynd er víst að
bregðast þarf við vandanum. Þá
hljóta menn að spyrja – hvað er til
ráða? Við því er ekkert einfalt svar
en eitt af því sem rannsakað var sér-
staklega var hvort „heimamaður“
eða „aðkomumaður“ vann fréttir.
Með heimamanni er átti við einstak-
ling sem bjó á Austurlandi á þeim
tíma sem frétt var unnin. Í ljós kom
að „heimamenn“ voru mun jákvæð-
ari í umfjöllun sinni en „aðkomu-
menn“. Þessi niðurstaða er sérstak-
lega athyglisverð í ljósi þess að á
Austurlandi hefur fjölmiðlun átt
undir högg að sækja. Hægt er að
benda á „fráfall“ héraðsfréttablað-
anna Austra og Austurlands, Stöð 2
hefur dregið verulega úr þjónustu
við svæðið og nú hefur svæðisútvarpi
Austurlands verið gert að minnka út-
sendingartíma sinn og þannig dregið
úr starfsemi þess miðils. Það hlýtur
að vekja ugg í brjósti þeirra sem
áhyggjur hafa af ofangreindri þróun.
Tryggja þarf öflugt starf fjölmiðla
úti á landi til að sporna gegn ofan-
greindum áhrifum.
Að lokum er rétt að benda á að ef
fjölmiðlar fjalla ekkert um lands-
byggðina væri það ekkert síður nei-
kvætt en hitt. Vandinn er því að
mynda ákveðið jafnvægi með því að
koma því jákvæða sem er að gerast á
landsbyggðinni að í fjölmiðlum. Það
er ekki við fjölmiðlana að sakast
heldur okkur sem búum úti á landi –
við þurfum að vera vakandi fyrir því
að koma okkur og okkar málum á
framfæri.
Verkefnið var unnið í samvinnu við
eftirfarandi aðila: Byggðastofnun,
Nýsköpunarsjóð námsmanna, IMG,
Þróunarstofu Austurlands og fé-
lagsvísindadeild Háskóla Íslands.
Aðalbjörn
Sigurðsson
Byggðaþróun
Vegna umfjöllunar
fjölmiðla hefur fólk
ákveðna fordóma út í
landsbyggðina, segir
Aðalbjörn Sigurðsson,
sem þýðir að það
flytur síður þangað
en annars væri.
Höfundur er félagsfræðingur.
Fæla fjölmiðlar fólk
af landsbyggðinni?