Morgunblaðið - 20.12.2001, Blaðsíða 12

FRÉTTIR
12 FIMMTUDAGUR 20. DESEMBER 2001 MORGUNBLAÐIÐ
GERA verður þá kröfu til sam-
keppnisyfirvalda að þau sýni fram á
að þau hafi ríka ástæðu til að ætla að
brotið hafi verið gegn lögum, en ekki
að Samkeppnisstofnun geri húsleit
til að fiska eftir sönnunum, að mati
Árna Vilhjálmssonar hrl. Morgun-
blaðið leitaði álits tveggja lögfræð-
inga á aðgerðum Samkeppnisstofn-
unar gegn olíufélögunum í fyrradag.
„Það sem fyrst og fremst er vænt-
anlega verið að reyna að sýna fram á
er að verðsamráð hafi átt sér stað,
þ.e. brot gegn 10. grein samkeppn-
islaga sem er alvarlegasta sam-
keppnislagabrot sem til er,“ segir
Árni.
Ef Samkeppnisstofnun finnur
gögn um fundi forsvarsmanna olíufé-
laganna eða tölvuskeyti þeirra á milli
getur það eitt og sér talist brot gegn
10. grein samkeppnislaga þar sem
m.a. er fjallað um verðsamráð.
Ekki hefur reynt á slíkt fyrir ís-
lenskum dómstólum en Árni Vil-
hjálmsson hrl. segir dæmi um það að
dómar frá Evrópusambandinu hafi
m.a. byggst á vitneskju um fundi for-
svarsmanna félaga og óeðlilegum at-
vikum á markaði í framhaldi af þeim
því þá hefur það verið talin nægj-
anleg sönnun þess að brot hafi átt
sér stað.
„Ef gögn finnast um samráð á ein-
um tímapunkti og síðan koma fram
einhver atvik á markaði í framhaldi
af því eins og t.d. samstillt hækkun
eða lækkun getur það leitt líkur að
því að um ólöglegt samráð hafi verið
að ræða,“ segir Árni.
10. greinin er svohljóðandi:
„Allir samningar og samþykktir
milli fyrirtækja, hvort heldur þær
eru bindandi eða leiðbeinandi, og
samstilltar aðgerðir sem hafa að
markmiði eða af þeim leiðir að komið
sé í veg fyrir samkeppni, hún sé tak-
mörkuð eða henni raskað eru bann-
aðar.
Bann þetta tekur m.a. til samn-
inga, samþykkta og samstilltra að-
gerða sem:
a. áhrif hafa á verð, afslætti, álagn-
ingu eða önnur viðskiptakjör með
beinum eða óbeinum hætti,
b. takmarka eða stýra framleiðslu,
mörkuðum, tækniþróun eða fjár-
festingu,
c. skipta mörkuðum eða birgðalind-
um,
d. mismuna viðskiptaaðilum með
ólíkum skilmálum í sams konar
viðskiptum og veikja þannig sam-
keppnisstöðu þeirra,
e. setja sem skilyrði fyrir samninga-
gerð að hinir viðsemjendurnir taki
á sig viðbótarskuldbindingar sem
tengjast ekki efni samninganna,
hvorki í eðli sínu né samkvæmt
viðskiptavenju.“
Truflaður samkeppnis-
markaður
Árni segir samkeppnisyfirvöld um
allan heim fyrst og fremst leitast við
að hafa eftirlit og koma í veg fyrir
slík brot, þ.e. að þeir sem ráði til-
teknum markaði komi sér ekki sam-
an um kaup og kjör.
„Lögmál markaðarins, framboð
og eftirspurn, eiga að stjórna því
hvernig kaupin gerast á eyrinni og
hér erum við með markað sem er
verulega truflaður við það, eins og
margir markaðir. Allir markaðir þar
sem eru einhver opinber afskipti af
verðmyndun eru mjög erfiðir sem
samkeppnismarkaðir.“
Árni bendir á að Samkeppnis-
stofnun leiti nú væntanlega að gögn-
um sem bendi á einhvers konar sam-
ráð á milli olíufélaganna, þ.e. hvort
forsvarsmenn þeirra hafi átt saman
fundi, hvort þeir hafi skipst á tölvu-
skeytum o.s.frv. Það eitt gæti verið
brot, að sögn Árna. „Ef einhver gögn
finnast um að þeir hafi verið ein-
hvers staðar á sama stað á sama tíma
gæti það eitt og sér verið brot gagn-
vart 10. grein samkeppnislaga.“
Árni vísar í greinargerð með sam-
keppnislögum þar sem m.a. segir um
upphaf samkeppnisreglna: „Þótt
samkeppnisreglur hafi komið tiltölu-
lega seint til sögunnar mun hafa ver-
ið þörf fyrir þær miklu fyrr. Að
minnsta kosti skrifaði Adam Smith
1789 „að fjármagnseigendur gætu
undir engum kringumstæðum komið
saman, jafnvel þótt tilefnið væri ein-
ungis til ánægju og skemmtunar, án
þess að félagsskapurinn endaði í ein-
hvers konar samsæri gegn almanna-
heill eða leynilegu samkomulagi um
verðhækkanir“.“
Skilyrði um rökstuddan
grun fullnægt
Dómsúrskurður heimilaði aðgerð-
ir Samkeppnisstofnunar gagnvart
olíufélögunum í fyrradag en í kafl-
anum um leit og hald á munum í lög-
um um meðferð opinberra mála er
kveðið á um að dómsúrskurð þurfi til
slíkra aðgerða. Eftirlit dómstóla
tryggir að lágmarksskilyrðinu um
rökstuddan grun um brot sé full-
nægt, eins og Ásgeir Á. Ragnarsson
hdl. orðar það.
Í 40. grein samkeppnislaga segir:
„Samkeppnisstofnun getur við rann-
sókn máls gert nauðsynlegar athug-
anir á starfsstað fyrirtækis og lagt
hald á gögn þegar ríkar ástæður eru
til að ætla að brotið hafi verið gegn
lögum þessum eða ákvörðunum sam-
keppnisyfirvalda.
Við framkvæmd aðgerða skv. 1.
mgr. skal fylgja ákvæðum laga um
meðferð opinberra mála um leit og
hald á munum.“
Ásgeir segir mikilvægt að hafa í
huga að það er dómstóla að meta
hvort nægilegar ástæður eru til að
grípa til aðgerða eins og Samkeppn-
isstofnun beitti gegn olíufélögunum í
fyrradag. „Það eru gerðar miklar
kröfur um rökstuðning og sönnunar-
gögn bæði í samkeppnislögum og
lögum um meðferð opinberra mála.
Dómstólarnir hafa metið það svo að
þetta væri fyrir hendi sem bendir til
þess að Samkeppnisstofnun hafi get-
að lagt fram nægilega mikið af hald-
bærum sönnunargögnum til að
dómsúrskurður fengist.“
Ásgeir leggur áherslu á að aðgerð-
ir Samkeppnisstofnunar gagnvart
olíufélögunum hafi á yfirborðinu ver-
ið mjög umfangsmiklar og meiðandi
og til slíkra aðgerða eigi einungis að
grípa þegar rík ástæða er til og um
viðamikil brot gegn samkeppnislög-
um að ræða. „Þess ber auðvitað að
gæta að þessar aðgerðir lúta eftirliti
dómstóla sem á að tryggja að lág-
marksskilyrðinu um rökstuddan
grun um brot sé fullnægt. Þegar
þessa er gætt getur þessi leið verið
mjög árangursrík til að upplýsa brot.
En það er gríðarlega mikilvægt að
þessu ákvæði sé beitt varlega og ein-
ungis þegar rökstuddur grunur er
fyrir hendi um viðamikið brot og
sönnunargögn sem lögð eru fyrir
dómstóla réttlæti þessar aðgerðir.“
Sektir að hámarki 10% af veltu
Í 52. grein samkeppnislaga er
fjallað um viðurlög við brotum á lög-
unum. Þar segir að sektir geti numið
frá 50 þúsund krónum til 40 milljóna
króna eða meira en skuli „þó ekki
vera hærri en sem nemur 10% af
veltu síðasta almanaksárs hjá hverju
því fyrirtæki eða samtökum fyrir-
tækja sem aðild eiga að samkeppn-
ishömlunum. Við ákvörðun fjárhæð-
ar sektar getur samkeppnisráð m.a.
haft hliðsjón af samstarfsvilja hins
brotlega fyrirtækis“.
Velta hvers olíufélaganna þriggja
var vel yfir tíu milljörðum í fyrra og
ef þau verða fundin sek um brot á
samkeppnislögum gætu sektar-
greiðslur því numið meira en millj-
arði á hvert olíufélag.
Lögfræðilegt álit á aðgerðum Samkeppnisstofnunar gagnvart olíufélögunum
Krafan um ríka
ástæðu mikilvæg
Eftirlit dómstóla
tryggir að
lágmarksskilyrði
um rökstuddan
grun um brot sé
fullnægt
SÓLVEIG Pétursdóttir, dóms- og
kirkjumálaráðherra, átti í gær fund
með dómsmálaráðherra Japans,
Mayumi Moriyama. Er hún fyrsta
konan sem gegnir embætti dóms-
málaráðherra landsins og tók við
því embætti í apríl sl. Á fundi sínum
ræddu þær aðgerðir gegn kynferð-
islegri misnotkun barna, baráttu
gegn hryðjuverkum og almenn sam-
skipti þjóðanna.
Dómsmálaráðherra sækir ráð-
stefnu Sameinuðu þjóðanna um kyn-
ferðislegt ofbeldi gegn börnum. Á
dagskrá hennar að ljúka fyrir há-
degi í dag og er þess vænst að sam-
þykkt verði stefnuyfirlýsing um
samstillt átak ríkja í baráttu gegn
slíku ofbeldi.
„Þetta var sérstaklega ánægju-
legur fundur með ráðherranum og
Moriyama á sér merkilegan feril í
stjórnmálum og hefur m.a. beitt sér
í jafnréttismálum,“ sagði Sólveig
Pétursdóttir í samtali við Morg-
unblaðið. „Hún hefur líka skrifað
bók um reynslu sína af setu í rík-
isstjórnum. Hún leggur mikla
áherslu á samstarf við aðrar þjóðir
og ýmis samtök, meðal annars Evr-
ópuráðið, ekki síst í þeim málum
sem við ræddum mikið um, kynferð-
islegri misnotkun barna og barátt-
unni gegn hryðjuverkum.“
Ráðherrarnir voru sammála um
að aukið alþjóðlegt samstarf væri
forsenda fyrir því að árangur næðist
í þeirri baráttu. Japanir hafa und-
anfarin ár breytt refsilöggjöf sinni
verulega til að takast á við kynferð-
islega misnotkun barna. Nær refsi-
lögsagan til slíkra afbrota gegn
börnum sem japanskir ríkisborg-
arar fremja utan heimalandsins. Þá
sagði Sólveig að til umræðu væri nú
hjá Japönum að taka upp kviðdóm.
Sólveig kynnti aðstöðu til viðtala
við börn í barnahúsi og við héraðs-
dómstóla og breytingar sem gerðar
hafa verið á lögum um meðferð op-
inberra mála sem ætlaðar eru til
þess að tryggja að málsmeðferð
íþyngi börnum ekki meira en nauð-
synlegt er. Kom fram á fundi ráð-
herranna að sambærilegar breyt-
ingar hefðu verið gerðar á
japanskri réttarfarslöggjöf og að-
staða til skýrslutöku af börnum ver-
ið bætt.
Japanski dómsmálaráðherrann
ræddi einnig um saksóknina sem nú
stendur yfir gegn þeim sem stóðu
fyrir dreifingu á eitruðu gasi í neð-
anjarðarlestarkerfi Tókýó fyrir
nokkrum árum. Voru ráðherrarnir
sammála um að hryðjuverkin í
Bandaríkjunum 11. september
hefðu víðtæk áhrif og að þjóðir
heims þyrftu að sameinast í baráttu
gegn hryðjuverkum, m.a. með sam-
ræmingu á löggjöf og aðgerðum.
Hert landamæraeftirlit
eftir 11. september
Í frétt frá dómsmálaráðuneytinu
kemur fram að Japanir hafi fullgilt
samninga SÞ um hryðjuverk og fjár-
mögnun þeirra og vinni þeir að því
að færa löggjöf sína til samræmis
við þær skuldbindingar. Hérlendis
er unnið að frumvarpi um sama efni
sem leggja á fyrir Alþingi innan tíð-
ar. Voru ráðherrarnir sammála um
að setja þyrfti sérstaka refsilöggjöf
og rannsóknarheimildir sem snúa
að fjármögnun hryðjuverka-
starfsemi.
Kom fram í máli Moriyama að
Japanir hafa hert eftirlit við landa-
mæri sín eftir atburðina 11. sept-
ember.
Mayumi Moriyama er lögfræð-
ingur að mennt og á að baki langan
feril í japönskum stjórnmálum. Var
hún fyrst kosin á þing 1980 og hefur
gegnt embættum aðstoðarforsæt-
isráðherra og menntamálaráðherra.
Dómsmálaráðherrar Íslands og Japans ræða aðgerðir gegn misnotkun barna
Alþjóð-
legt sam-
starf for-
senda
árangurs
Dómsmálaráðherrar Íslands og Japans, Sólveig Pétursdóttir og Mayumi Moriyama ræddust við í Japan í gær.
Með þeim er Ingimundur Sigfússon, sendiherra Íslands í Japan.
MIÐBORG Reykjavíkur er sá staður
borgarinnar sem fólk heimsækir oft-
ast og hefur jákvæðasta viðhorfið
gagnvart. Verslun á höfuðborgar-
svæðinu er hins vegar stöðugt að
dreifast meira í takt við útþenslu
byggðarinnar og hlutur miðborgar og
eldri verslunarkjarna að minnka.
Þetta er meðal þess sem kemur
fram í könnun sem Þróunar- og fjöl-
skyldusvið Ráðhúss Reykjavíkur lét
Gallup gera þar sem kannað var hvert
fólk færi að versla og hvaða viðhorf
það hefði til helstu verslunarkjarna,
en niðurstöður hennar voru kynntar á
fundi borgarráðs á þriðjudag.
Samkvæmt könnun Gallup, sem
gerð var í október og nóvember 2001,
hefur miðborgin afgerandi forystu
gangvart Kringlu og Smáralind hvað
varðar tíðni heimsókna, fjölbreyti-
leika erinda og jákvæðs viðhorfs. Á
tímabilinu 17. október til 13. nóvem-
ber heimsóttu svarendur Gallup-
könnunarinnar miðborgina að meðal-
tali vikulega en Kringluna og Smára-
lind einu sinni þessar fjórar vikur. Í
könnuninni kemur þá fram að 85%
svarenda líkaði almennt vel við mið-
borgina, 76% við Kringluna og 51%
við Smáralind.
Í könnuninni kemur fram að fólk
fari í miðborgina til að fara á veitinga-
hús, skoða sig um, versla og skemmta
sér á meðan Kringlan virðist fyrst og
fremst hafa fest sig í sessi sem versl-
unarmiðstöð. Aðstandendur könnun-
arinnar segja hins vegar erfitt að
meta stöðu Smáralindar út frá þess-
ari einu könnun þar sem svo skammt
er liðið frá opnun hennar, en í könn-
uninni kom fram að langflestir færu
þangað til að skoða sig um og njóta af-
þreyingar.
Jákvæð við-
horf gagn-
vart mið-
borginni
Könnun Gallup á
verslunarkjörnum