Tímarit Máls og menningar


Tímarit Máls og menningar - 01.03.1990, Side 11

Tímarit Máls og menningar - 01.03.1990, Side 11
semi fer að „losa sig frá“ manninum, frá persónulegri reynslu hans og samvisku, og þar með losar mannleg skynsemi sig einnig frá því sem hver ábyrgðartilfinning hlýtur að miða sig við innan endimarka náttúruheimsins, það er að segja frá al- tækum sjóndeildarhring þess heims. Rétt einsog raunvísindamaður nútímans horfir framhjá því hvernig raunverulegt fólk upplifir heiminn, þannig og æ augljósar er manninum úthýst sem viðmiði úr ríki og stjómmálum nútímans. Valdið er að verða nafnlaust og ópers- ónulegt, það er að breytast í hreina stýri- tækni og hugarfarsstjómun sem birtist í ótal myndum og tilbrigðum og kemur víða fram. Stundum er þessi þróun dulin og fer lágt en verður svo í annan tíma mjög áberandi. Stundum læðist hún fram eftir ísmeygilegum klækjaleiðum en öðr- um stundum er gengið beint til verks og einskis svifist. Að öllu samanlögðu er hér þó um eina og algilda þróun að ræða og raunar einn grundvallarþáttinn í allri nú- tímasiðmenningu sem sprettur beint upp af andlegri formgerð hennar og er sam- vaxinn henni með ótal vafningsrótum. Þessi þáttur verður raunar ekki skilinn frá tæknihlið siðmenningarinnar, múgseðli hennar og neysluhyggju. Sú var tíð að þjóðhöfðingjar og leiðtog- ar voru sjálfstæðir einstaklingar og báru skýra mannsásjónu; þeir voru þá enn með nokkrum hætti ábyrgir gerða sinna, illra og góðra, hvort sem þeir höfðu komist til valda með erfðum, á öldum þjóðarviljans, fyrir sigursæla herför eða með samsæri. Á okkar dögum eru embættismenn og skriffinnar komnir í þeirra stað: Nútíma- þjóðhöfðinginn er tæknikrati og atvinnu- maður, sérfræðingur í stjórnsýslu, stýritækni og orðagjálfri. Hann fyllir persónuvana tómarúmið í skurðpunkti at- vinnumennsku og valdsmennsku; hann er tannhjól í ríkisvélinni, fastur í sínu fyrir- fram ákveðna hlutverki: Því að vera „sak- laust“ verkfæri í hendi „saklauss“ og nafnlauss valds sem fær réttlætingu sína af vísindum, stýrifræði, hugmyndafræði, lögum, hinu óhlutstæða og hlutlæga — sem sagt öllu nema persónulegri ábyrgð gagnvart öðrum sem einstaklingum og meðbræðrum. Við getum gegnumlýst stjómmálamann nútímans: Á bakvið vandlega útbúna grímu og snyrtilega framsögð orð er ekki snefill af mannlegum eigindum, svo sem væntumþykju, ástríðum, áhugamálum, skoðunum, hatri, kjarki né grimmd, sem væru rótföst í jarðvegi náttúmheimsins. Einnig hann geymir slíkt sem einkamál í baðherbergi sínu. Að svo miklu leyti sem við fyndum eitthvað í manninum, væri það ekki annað en tæknifræðingur valds- ins, vel eða illa hæfur eftir atvikum. Kerf- ið, hugmyndafræðin og valdatækin hafa svipt mennina—jafnt yfirmenn sem und- irsáta — samvisku sinni, náttúrulegri skilningsgáfu og eðlilegu orðbragði, og þar með er mannseðli þeirra glatað. Ríki nútímans verða æ líkari vélasamstæðu, en fólkið sjálft breytist í tölfræðilega hópa, svo sem kjósendur, framleiðendur, neyt- endur, sjúklinga, ferðamenn, hermenn. Gott og illt — grunnhugtök náttúmheims- ins og þar með leifar hins liðna — missa raunhæfa merkingu sína í heimi stjóm- málanna. í stjómmálum helgar tilgang- urinn meðalið og eini mælikvarði þeirra er árangurinn einsog hann verður sannað- ur og samantalinn á hlutlægan hátt. Valdið er a priori saklaust, þar eð það vex ekki TMM 1990:1 9
Side 1
Side 2
Side 3
Side 4
Side 5
Side 6
Side 7
Side 8
Side 9
Side 10
Side 11
Side 12
Side 13
Side 14
Side 15
Side 16
Side 17
Side 18
Side 19
Side 20
Side 21
Side 22
Side 23
Side 24
Side 25
Side 26
Side 27
Side 28
Side 29
Side 30
Side 31
Side 32
Side 33
Side 34
Side 35
Side 36
Side 37
Side 38
Side 39
Side 40
Side 41
Side 42
Side 43
Side 44
Side 45
Side 46
Side 47
Side 48
Side 49
Side 50
Side 51
Side 52
Side 53
Side 54
Side 55
Side 56
Side 57
Side 58
Side 59
Side 60
Side 61
Side 62
Side 63
Side 64
Side 65
Side 66
Side 67
Side 68
Side 69
Side 70
Side 71
Side 72
Side 73
Side 74
Side 75
Side 76
Side 77
Side 78
Side 79
Side 80
Side 81
Side 82
Side 83
Side 84
Side 85
Side 86
Side 87
Side 88
Side 89
Side 90
Side 91
Side 92
Side 93
Side 94
Side 95
Side 96
Side 97
Side 98
Side 99
Side 100
Side 101
Side 102
Side 103
Side 104
Side 105
Side 106
Side 107
Side 108
Side 109
Side 110
Side 111
Side 112
Side 113
Side 114
Side 115
Side 116

x

Tímarit Máls og menningar

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Tímarit Máls og menningar
https://timarit.is/publication/1109

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.