Fréttablaðið - 19.03.2016, Blaðsíða 114

Tvær skæðustu farsóttir Íslandssögunnar eru að öllum líkindum Plágan mikla sem braust út árið 1402 og Stórabóla sem
skall á landsmönnum rúmum þremur
öldum síðar, árið 1707. Mannfallið í
faröldrunum var skelfilegt og sam-
félagslegu afleiðingarnar gríðarlegar.
Svo merkilega vill til að í báðum til-
vikum hefur koma drepsóttanna verið
tengd nafngreindum einstaklingum.
Gísli Bjarnason var Íslendingur sem
búsettur var í Kaupmannahöfn þegar
hann tók bólusótt og lést. Í kjölfarið
var kista með eigum hans, þar með
talið klæðnaði, send aftur til Íslands
og var Stórabóla rakin til þess.
Einar Herjólfsson var lánsamari –
eða ólánsamari, eftir því hvernig á það
er litið – því samkvæmt heimildum
barst Plágan mikla til landsins með
skipi hans, líklega frá Englandi. Ann-
aðhvort hefur Einar sjálfur sloppið
við smit eða verið í hópi þeirra sem
lifðu sjúkdóminn af, í það minnsta
sögðu annálar frá Rómargöngu hans
fáeinum árum síðar og drápi hans í
Vestur-Landeyjum árið 1412 – ef til
vill af völdum einhvers sem kenndi
sæfaranum um hörmungarnar?
Margt við sögurnar af þeim Gísla
og Einari er með ólíkindablæ og því
varasamt að taka þær of alvarlega.
Skilningur fólks fyrr á öldum á smit-
leiðum sjúkdóma var takmarkaður,
en á sama hátt þarf ekki að koma á
óvart þótt almenningur vildi finna
blóraböggul. Eftir stendur að varla
er hægt að hugsa sér ömurlegri örlög
en að verða holdgervingur hræðilegs
sjúkdóms og rata þannig í sögubækur
löngu eftir sinn dag. Það varð einmitt
hlutskipti Mary Mellon, matselju sem
enn í dag er dregin fram í hvert sinn
sem fjallað er um sögu taugaveiki.
Sótt þeirra fátæku
Taugaveiki er háskalegur smitsjúk-
dómur sem berst með sýklum í vatni
og matvælum. Hún er landlæg víða
í þriðja heiminum, einkum í Afríku
sunnan Sahara, á Indlandi og í Suðaust-
ur-Asíu. Í Evrópu og Norður-Ameríku
hefur hún einkum tengst takmarkaðri
hreinlætisaðstöðu og miklu þéttbýli,
til að mynda í fátækrahverfum stór-
borga á tímum iðnbyltingarinnar eða
á stríðstímum. Þannig kostaði tauga-
veiki gríðarlegan fjölda hermanna
lífið eða heilsuna í skotgrafahernaði
fyrri heimsstyrjaldar og gat haft veru-
leg áhrif á gang hernaðarins.
Fáir sjúkdómar hafa drepið jafn
marga í gegnum tíðina og taugaveiki.
Sumir fræðimenn hallast að því að
einhver kunnasta farsótt sögunnar,
plágan í Aþenu árið 430 f. Kr. sem dró
þriðjung íbúanna til dauða sem og
leiðtogann Períkles, hafi verið tauga-
veikifaraldur. Í því ljósi er enn nötur-
legra að Mary Mallon sitji ein uppi
með svartapétur.
Mary Mallon fæddist árið 1869
í þorpinu Cookstown, sem í dag er
hluti Norður-Írlands. Langt leiddir
knattspyrnunirðir tengja þorpið e.t.v.
helst við gamla Newcastle og Ful-
ham-varnarjaxlinn Aaron Hughes og
bókmenntafólk kveikir á því að þar
skrifaði Jonathan Swift handritið að
sögunni um Ferðir Gúllívers á fyrri
hluta átjándu aldar.
Fimmtán ára gömul fluttist Mary
til Bandaríkjanna og hóf fljótlega
að vinna fyrir sér sem kokkur. Hún
var snjöll á sínu sviði og starfaði
einkum fyrir efnafólk. Á árunum
1900 til 1907 vann Mary fyrir fjölda
fólks víðs vegar í New York-ríki.
Hún stoppaði stutt á hverjum stað,
sem var í sjálfu sér ekkert óvenju-
legt á tímum þar sem atvinnuöryggi
fólks í þjónustustörfum var lítið.
Þegar horft var til baka kom í ljós
að á allnokkrum þessara heimila
höfðu íbúar veikst vegna einhvers
konar matareitrunar. Ómögulegt er
að segja til um hvort Mary áttaði sig
sjálf á samhenginu.
Ráðgátan við Ostruflóa
Árið 1906 starfaði Mary um skeið í
Ostruflóa, sem var vinsæll sumar-
dvalarstaður ríka og fína fólksins í
New York. Teddy Roosevelt Banda-
ríkjaforseti átti þar heimili, auk
annarra fyrirmenna. Vellríkur
bankamaður, Charles Henry Warren
að nafni, ætlaði að njóta sumarsins í
bænum ásamt konu sinni og börn-
um, þegar sex fjölskyldumeðlimir
veiktust. Læknar greindu ástæðuna
taugaveiki.
Þar sem taugaveiki var á þessum
árum í hugum flestra bundin við
ömurleg fátækrahverfi og sjúk-
dómur lágstétta, voru tíðindin reið-
arslag fyrir eiganda hússins þar sem
Warren-fjölskyldan dvaldist. Leigu-
salinn óttaðist að enginn fengist til að
leigja sumarhúsið aftur nema skýring
fengist á sóttinni. Hann leitaði því til
„heilsuspæjara“, verkfræðingsins og
heilbrigðisfulltrúans Georges Soper.
Soper gekk vasklega til verks og
rannsakaði húsið hátt og lágt, allt
frá vatnslögnum til gróðursins í
garðinum. Að lokum bárust böndin
að Mary Mallon eða öllu heldur að
ferskjuís sem hún hafði framreitt
fyrir fjölskylduna. Í kjölfarið var
Mary handtekin og neydd í ítarlega
læknisskoðun.
Niðurstöðurnar komu verulega
á óvart. Mary reyndist bera sjúk-
dóminn, þrátt fyrir að hafa aldrei
kennt sér meins. Hún var með
öðrum orðum einkennalaus smit-
beri, fyrirbæri sem er í dag velþekkt
í læknisfræðinni en var óþekkt fram
að þessu. Heilbrigðisyfirvöld létu því
setja hana í einangrun í kofaskrifli
með engan annan félagsskap en einn
hund næstu misserin.
Fjölmiðlafár
Fjölmiðlar drukku í sig fréttirnar af
írska smitberanum, sem fljótlega
fékk viðurnefnið Taugaveikis-Mæja
(Typhoid Mary). Fátt selur dagblöð
eins og ótti við hið óþekkta og hvað
var skuggalegra en sakleysislegur inn-
flytjandi sem skildi eftir sig slóð far-
sótta og tortímingar?
Taugaveikis-Mæja brást illa við
athyglinni og málatilbúnaðinum.
Hún trúði aldrei greiningu læknanna
og var sannfærð um að verið væri að
skella á hana skuldinni að ósekju. Þá
bætti ekki úr skák að hún hafði enga
trú á þeirri kenningu að handþvottur
skipti máli til að verjast bakteríum.
Hún mótmælti harðlega frelsis-
sviptingunni og barðist fyrir dóm-
stólum. Enginn veit hvernig efnalítill
kokkur gat greitt laun lögfræðinga
sinna og er því talið fullvíst að blaða-
kóngurinn Randolph Hearst hafi
borgað reikninginn, enda Taugaveik-
is-Mæja prýðileg uppspretta frétta
fyrir fjölmiðlaveldi hans.
Eftir mikið stapp féllust yfirvöld á
að sleppa Taugaveikis-Mæju lausri
árið 1910, gegn loforði um að hún
sneri baki við eldamennsku. Hún
breytti nafni sínu í Mary Brown og
gerðist þvottakona. Þvottastarfið var
hins vegar gríðarlega erfitt en á sama
tíma einhver verst launaða vinna
sem í boði var. Freistingin að leita
aftur í kokkastarfið var því of mikil til
lengdar.
Árið 1915 braust út taugaveiki-
faraldur á sjúkrahúsi í New York, sem
kostaði tvo sjúklinga lífið. Tauga-
veikis-Mæja, sem unnið hafði í eld-
húsi spítalans, lét sig þegar hverfa en
lögreglan hafði uppi á henni. Í þetta
sinn var enga miskunn að fá hjá yfir-
völdum og næstu tvo áratugina mátti
Mary Mallon dúsa í einangrun á lítilli
sjúkrahússeyju í samfélagi fólks sem
dæmt hafði verið í sóttkví af ýmsum
ástæðum.
Fræg að endemum
Taugaveikis-Mæja lést árið 1938 og
var þá löngu orðin þjóðþekkt í Banda-
ríkjunum. Nafn hennar varð að hug-
taki sem vísaði til allra leyndra smit-
bera. Myndir af henni og teikningar
voru notaðar í auglýsingar þar sem
hvatt var til hreinlætis og varkárni
í meðhöndlun matvæla. Fjölmiðlar
héldu áfram að gera sér mat úr sögu
hennar og reyndu að grafa upp fleiri
fórnarlömb úr fortíðinni og draga
upp mynd af kaldrifjuðum morðingja.
Aldrei tókst þó að tengja nema þrjú
dauðsföll við eldamennsku Tauga-
veikis-Mæju, sem er í litlu samræmi
við þá ógn sem nafni hennar er tengd.
Þannig eru ekki nema fáein ár síðan
gerð var um hana sjónvarpsmynd sem
bar þann æsilega titil: „Háskalegasta
konan í Bandaríkjunum“ (The Most
Dangerous Woman in America).
Ýmsir aðrir smitberar taugaveiki
kostuðu fleiri mannslíf, en eru þó
öllum gleymdir í sögunni. En svona er
nú lífið ósanngjarnt. Spyrjið bara þá
Gísla Bjarnason og Einar Herjólfsson.
Taugaveikis-Mæja
Saga
til næsta
bæjar
Stefán Pálsson skrifar
um alræmdan smit-
bera.
Opið alla virka daga 10 -18. Lau.11-16
VERIÐ VELKOMIN Í HEIMSÓKN
Á SUÐURLANDSBRAUT 24, 108 REYKJAVÍK
Í NÝJU VERSLUNINA
FJÖLDI
OPNUNAR
-
TILBOÐA
VIÐ OPNUM Á NÝJUM STAÐ
FRÁBÆRT ÚRVAL AF RÚMUM, SÓFUM OG HVÍLDARSTÓLUM
Þá bætti ekki úr Skák
að hún hafði enga trú
á Þeirri kenningu að
handÞvottur Skipti
máli til að verjaSt
bakteríum.
1 9 . m a r s 2 0 1 6 L a U G a r D a G U r50 h e L G i n ∙ F r É T T a B L a ð i ð