Bændablaðið - 28.02.2019, Blaðsíða 44

Bændablaðið | Fimmtudagur 28. febrúar 201944
Grikkir og Rómverjar litu á lárvið
sem tákn um sigur og í frumkristni
var sígræna lárviðarins til þess
að litið var á hann sem tákn um
eilíft líf og voru látnir lagðir í
lárviðarlauf. Í dag eru lárviðarlauf
mikið notað krydd sem er að finna
í flestum eldhúsum landsins.
Tyrkland er stærsti framleiðandi
lárviðarlaufs í heiminum og hefur
framleiðslan þar í landi vaxið úr
um 1000 tonnum árið 1995 í rúm
8000 tonn árið 2016 sem er 97%
af lárviðarlaufi á heimsmarkaði.
Framleiðsla í öðrum löndum
er nær eingöngu til notkunar á
heimamarkaði.
Talið er að markaður fyrir
lárviðarlauf eigi eftir að aukast á
næstu árum og áratugum og óvíst
að Tyrkland muni sitja eitt að
markaðinum lengi.
Ekki fundust upplýsingar um
magn innflutts lárviðarlaufs til
Íslands á vef Hagstofu Íslands
þar sem magnið er skráð með
innflutningi á öðrum kryddum.
Samkvæmt upplýsingum frá Mata
heildverslun flutti fyrirtækið inn 16
kíló af ferskum lárviðarlaufum árið
2018 auk þess sem fleiri aðilar flytja
inn ferskt og þurrkað lárviðarlauf
í neytendapakkningum. Gróft má
ætla að heildarinnflutningur á
lárviðarlaufi til landsins sé milli 40
og 60 kíló á ári.
Ættkvíslin Laurus
Ekki er vitað fyrir víst hversu margar
tegundir teljast til ættkvíslarinnar
Laurus en í dag eru þær sagðar
tvær eða þrjár, L. azorica, sem er
upprunnin á Asóreyjum úti í miðju
Atlantshafi og ræktað á Spáni,
L. novocanariensis er upprunnin
á Kanaríeyjum og Madeira og
L. nobilis og er upprunnin fyrir
botni Miðjarðarhafs og Tyrklandi.
Tegundirnar eru líkar í útliti og
erfðabreytileiki milli þeirra lítill og
margir hallast að því að L. azorica
og L. novocanariensis sé staðbrigði
af sömu tegund.
Lárviðir eru sígrænir og ilmandi
runnar eða tré með trefjarót. Blöðin
gljágræn, heilrennd og ílöng.
Einkynja plöntur með gulum karl-
og kvenblómum sem mynda græn og
síðan svört steinaldin eftir frjóvgun.
L. nobilis er sú tegund sem mest
er ræktuð og við þekkjum sem
lárviðarlauf.
Laurus nobilis
Ilmandi, hægvaxta stórrunni eða
tré sem getur náð 18 metra hæð.
Blöðin glansandi græn heilrennd
og stundum bylgjótt, sex til tólf
sentímetra löng og tveir til fjórir
að breidd og innihalda mikla olíu.
Sérbýlisplöntur sem eru annaðhvort
karl- eða kvenkyns. Blómin fjögur
til fimm saman í litlum sveip, gul og
frjóvgast með vindi eða skordýrum.
Aldinið um sentímetri að lengd,
svart og með einu fræi sem svipar
til ólífu.
Þrífst best við 8 til 27° á Celsíus,
kýs mikla sól og hátt rakastig. Þolir
að hitastig fari rétt undir núll gráður
en kelur í frosti. Í ræktun dafnar
plantan best í djúpum, rökum en vel
framræstum og margs konar jarðvegi
með pH 4,5 til 8,3.
Lauf trjánna endist yfirleitt í þrjú
ár en þykir best til notkunar á fyrsta
eða öðru ári.
Auk yrkja af lárvið til framleiðslu
á lárviðarlaufi eru til yrki sem
ræktuð eru sem skrautrunnar. Má
þar nefna yrkin "Aurea", "Crispa" og
"Angustifolia" sem öll eru ræktuð
vegna lauffegurðar.
Nafnaspeki
Ættkvíslarheitið Laurus þýðir sigur
en tegundarheitið nobilis hefð,
hefðarmaður eða -kona.
Á ensku kallast lárviður bay
tree, bay laurel, Greek laurel, laurel
eða bay leave. Á frönsku er heitið
laurier, bagié og laurier d´Appolon
og á þýsku lorbeerbaum og
mutterlorbeerbaum. Hollendingar
kalla laufið laurier og baetere en
Danir laurbærblad.
Það sem í dag kallast bachelor
eða fyrsta gráða í háskólanámi
kallaðist áður og gerir víða enn
baccalauret-gráða og er heitið
dregið af lárviðarsveig sem
háskólanemar fengu við útskrift.
Í Bretlandi er á hverju ári kosið
lárviðarskáld og þykir slíkt val
mikill heiður fyrir þann sem kosinn
er hverju sinni.
Saga og symbólismi
Vísbendingar eru um að
víðáttumiklir lárviðarskógar
hafi fyrr á tímum, þegar hita- og
rakastig á jörðinni var hærra en
núna, vaxið á stórum svæðum
umhverfis Miðjarðarhafið og
á svæðum í Norður-Evrópu og
norður til Íslands. Talið er að
síðustu leifar lárviðarskóganna
hafi horfið við Miðjarðarhafið
fyrir um tíu þúsund árum og í dag
eru eftirhreytur þeirra að finna í
fjalllendi Tyrklands, Sýrlands,
Marokkó, á Spáni, Portúgal og á
Madeira, Kanarí- og Asóreyjum.
Fundist hafa steingervingar
af ýmsum framandi plöntum
sem uxu á Íslandi á seinni hluta
tertíertímabilsins fyrir 10 til
15 milljónum ára. Þar á meðal
magnolíur, túlípantré og lárviður.
Hver veit nema að áframhaldandi
hlýnun jarðar eigi eftir að valda því
að lárviðarskógar breiði úr sér að
nýju og klæða stór svæði í Evrópu
aftur í framtíðinni.
Grikkir tengdu lárvið við
vatnadísina Dafne og guðinn
Apollon. Segir sagan að Gaia,
Móðir jörð eða faðir hennar
Pendus, guð áanna, hafi breytt
Dafne í eyjuna Krít þegar að
guðinn Apollon reyndi að draga
dísina á tálar og sett lárviðarrunna
í hennar stað. Sorg Apollon varð
djúp þegar í stað dísarinnar fögru
stóð lárviðarrunni fyrir framan
hann. Í skúffelsi sínu fléttaði
Apollon greinasveig úr greinum
runnans og sagði að fyrst að Dafne
gæti ekki verið ástmey hans skyldi
hún þá vera tréð hans og skreyta
höfuð hans. Í annarri útgáfu
goðsagnarinnar segir að Gaia hafi
breitt Dafne í lárvið en ekki eyjuna
Krít.
Sveigir úr greinum lárviðar
voru virðingar- og sigurtákn í
Grikklandi til forna. Kappar sem
unnu íþróttakappleiki eins og
ólympísku leikana voru heiðraðir
með lárviðarkransi, höfuðfati
Apollons.
Gríska skáldið Lusian segir að
spákonan Pythia hafi tuggið lauf
lárviðarrunna sem óx í musteri
Apollons í gríð og erg til að komast
í spádómsstuð. Þegar þannig var
komið fyrir spákonunni fyllti
sjálfur Apollon vit hennar og talaði
í gegnum hana. Á öðrum stað segir
að hún hafi hrist runnann látlaust
á meðan hún setti fram spádóma.
Þeir sem fengu gæfulega spá
frá Lusianu voru krýndir með
HELSTU NYTJAJURTIR HEIMSINS
Lárviður og lárviðarlauf
Vilmundur Hansen
vilmundur@bondi.is
Laurus nobilis er sú tegund lárviðar sem mest er ræktuð og við þekkjum sem lárviðarlauf.
Þurrkuð lárviðarlauf.