Bændablaðið - 28.02.2019, Qupperneq 58

Bændablaðið | Fimmtudagur 28. febrúar 201958
Nokkur umræða hefur skapast
síðustu mánuði vegna stöðu
ríkisins á bankamarkaði. Ekki
þarf að fjölyrða um að ríkið
á sem stendur tvo af þremur
viðskiptabönkum landsins,
Landsbankann (98,2%) og
Íslandsbanka (100%).
Flestir virðast sammála um
að slíkt fyrirkomulag gangi
ekki til lengdar og ráðamenn
þjóðarinnar standa nú frammi
fyrir ákvörðunum sem munu
hafa gríðarleg áhrif á framtíð
bankakerfisins. En hvað er til
ráða?
Hvítbókin
Nýverið kom út hvítbók um
fjármálakerfið sem ætlað var að
skýra línur í þessum efnum. Hópur
sérfræðinga á sviði bankamála
skilaði afurð sem varpar ákveðnu
ljósi á núverandi stöðu og færir
sterk rök fyrir því að æskilegt
væri að laga rekstrarumhverfi
bankanna og að því loknu að selja
þá. Það kemur þó á endanum í
hlut stjórnmálamanna að marka
stefnuna. Að marka stefnu er
ekkert einfalt mál, slíkt krefst
þekkingar, færni, hugrekkis og
skýrrar sýnar á stóru myndina.
En hver er stóra myndin?
Stóra myndin
Til að forðast allar vífillengingar
má orða það svo. Bankakerfið
okkar er einsleitt, illa
samkeppnishæft með tilliti til
þeirra breytinga sem nú eru að
verða og leitt af ríkinu sem hagar
sér nákvæmlega eins og hvar
annar eigandi myndi gera, en
slíkt staðfestir nýútkomið uppgjör
Landsbankans fyrir 2018. Kemur
þá að kjarna málsins. Hagnaður
Landsbankans var 19.260
milljónir króna á liðnu ári og
ávöxtun eigin fjár þ.e. hagnaður/
eigin fé = 8,2%. Tillaga bankaráðs
til aðalfundar í mars verður svo
að greiða út 9.900 milljónir króna
til hluthafa. Allt saman æðislegt!
Frábært að fá meiri peninga í
ríkiskassann. Eða hvað?
Hverjir borga?
Við fyrstu sýn kann einhverjum
að þykja stórfínt að ríkisbankinn
hagnist verulega, ávaxti það fé
sem bundið er í starfseminni
vel og skili ríkulegum arði til
ríkissjóðs. En hverjir eru það sem
standa undir hagnaði bankans?
Undir hagnaði bankans stendur
fólk. Annars vegar einstaklingar
sem borga vexti og þjónustugjöld,
en hins vegar fyrirtæki sem greiða
vexti og þjónustugjöld. Hér verður
að hafa í huga að fyrirtæki eru
ekkert annað en fólk. Fólk sem
á þau, fólkið sem vinnur fyrir
þau og fólkið sem verslar við
þau. Fólkið borgar. Þú borgar!
Við borgum 19.260 milljónir til
ríkisins umfram það sem kostar
að reka Landsbankann, árið 2018.
Þegar sú mynd rennur upp fyrir
manni vakna ótal spurningar.
Er það hlutverk ríkisins að reka
viðskiptabanka? Er það hlutverk
ríkisins að reka viðskiptabanka
með kröfu um ávöxtun
sambærilega því sem nákvæmlega
hver annar eigandi myndi gera?
Er það hlutverk ríkisins að reka
fyrirtæki sem hagnast verulega
af viðskiptum við íbúa landsins?
Hver er munurinn á þessu háttalagi
og hverri annarri skattlagningu?
Mætti hugsa hlutina upp á
nýtt?
Eigendur fyrirtækja eins og
Landsbankans hafa í hendi sér
hver stefnan er og ýmsir, meðal
annarra Frosti Sigurjónsson,
hafa leyft sér að velta vöngum
yfir því hvort ekki megi nýta
Landsbankann með öðrum og
skynsamlegri hætti. Það er ekkert
náttúrulögmál að viðskiptabanki
í ríkiseigu verði að hámarka
arðsemi með óhóflegum álögum á
viðskiptavini sína í skjóli fákeppni,
aðgangshindrana og einsleitni. Til
dæmis gæti Landsbankinn orðið
hryggjarstykki í fjármálakerfi sem
byggði á lægri ávöxtunarkröfu
[lesist: álögum á viðskiptavini]
líkt og þekkist víða um heim og
nærtækast að líta til Þýskalands.
Það eina sem þarf til er pólitískur
vilji, þekking og þor. Vilji til að
marka Landsbankanum skýra
stefnu um hóflega ávöxtunarkröfu.
Þor til að marka honum stefnu um
samfélagslega ábyrga nálgun og
þekking til að útfæra stefnuna. Í því
samhengi þyrfti að líta til áforma
um uppbyggingu höfuðstöðva á
dýrustu lóð landsins og nýverið
voru launamál bankastýrunnar
í brennidepli. Ef til vill mætti
jafnframt setja bankanum reglur
um að þjónusta byggðir landsins
t.d. með ákveðinni þjónustu
í öllum landshlutum og/eða
skilgreindum byggðalögum.
Gildir einu hvort sú vegferð
sem hér er lýst yrði kölluð
samfélagsbanki eða endurreisn
Sparisjóðanetsins. Lykillinn er þó
að slíkt verður ekki gert ani menn
að því að selja frá sér einstakt
tækifæri til að hugsa hlutina upp
á nýtt. Tækifærið er núna.
Helgi Héðinsson
Lely Center Ísland
Reykjavík: Krókháls 5f – Sími 414 0000 – www.vbl.is
Akureyri: Óðinsnes 2 – Sími 464 8600
HAUGSUGU-
DÆLUR
6,500 - 9,500
11,000 - 13,500 lítra
HAUGSUGUHLUTIR
VARAHLUTIR
LESENDABÁS
Landsbankinn –
Lands bankinn?
Helgi Héðinsson.
Samspil sauðfjár og skógræktar
– vitum við nóg?
Í skógarstefnu 21. aldar er talað
um að höfuðviðfangsefnið sé að
auka flatarmál skóga og að því
verði meðal annars náð með friðun
lands fyrir beit og með breytingum
á fyrirkomulagi beitar. Með
aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar
sem kynnt var haustið 2018 varð
kolefnisbinding eitt meginhlutverk
Skógaræktarinnar.
Landssamtök sauðfjárbænda
stefna einnig að kolefnisjöfnun
sauðfjárræktarinnar fyrir 2022.
Má gera því skóna að skógrækt
sauðfjárbænda þurfi að stóraukast
á allra næstu árum ef það takmark
á að nást.
Beitarskemmdir eða beitaráhrif?
Í gegnum tíðina höfum við heyrt að
ef skógur verður fyrir beit þá séu
það skemmdir. En skógarskemmdir
eru afstætt hugtak, þær geta verið
efnahagslegar, útlitslegar eða
tilfinningalegar. Það er nauðsynlegt
að gera skýran greinarmun á þessum
þáttum. Þó birkiskógur sé bitinn
þannig að hann sé lauflaus eins langt
upp og sauðfé nær, eru það útlitslegar
eða tilfinningalegar skemmdir
en ekki endilega efnislegar. Ef
skógurinn fær hinsvegar ekki tíma
og frið til að endurnýja sig þegar
þess er þörf þá skemmist hann og
eyðileggst. Ef ræktaður ungskógur
er beittur þannig að einhver tré
missa toppsprotann, önnur eru
tröðkuð niður eða brotin, eru það
ekki endilega skemmdir á skógi, ef
nægilega mörg tré eru eftir óskemmd
miðað við endanleg markmið
skógarins.
„Sérhver grein bitin þýðir ekki
skemmt tré. Sérhvert tré bitið þýðir
ekki skemmdan skóg,“ er góð
tilvitnun úr erlendri vísindagrein
sem vert er að hafa í huga.
Mikill kostnaður af friðun
Kostnaður við friðun og vörslu
skóga er gríðarlegur, en það er á
könnu Skógræktarinnar að meta
hversu lengi hennar er þörf hjá
einstökum bændum sem eru í
skógrækt á lögbýlum. Stytting þess
tíma, eða jafnvel að sleppa friðun
fyrir ákveðnar trjátegundir þar sem
beitarþungi er lítill, þýðir sparnað
og þann sparnað má vega upp á
móti hugsanlega auknum kostnaði
við nýskógrækt fyrstu árin vegna
einhverra aukinna affalla samhliða
hugsanlegri beit. En í dag er ekki
til næg þekking til að almennt
skipuleggja skógrækt samhliða
beit, eða skipuleggja beit í grónum
skógi. Þó vissulega hafa nokkrir
einstaklingar mikla og góða reynslu
af beit í sínum skógi.
Hvernig má beita?
Varasamt er að draga of almennar
ályktanir af einstökum beitar­
rannsóknum. Grunninn þarf að
breikka og styrkja. Niðurstöður
í meistaraverkefni mínu um
sauðfjárbeit í ræktuðum ungskógi
gilda t.d. bara fyrir sumarbeit lerkis
í mólendi. Þó niðurstöður þess hafi
bent til að óhætt sé að beita ungan
lerkiskóg yfir sumartímann ef nægur
annar gróður er til staðar, má ekki
álykta sem svo að sauðfjárbeit í
skógi sé í fínu lagi við allar aðstæður.
Verkefnið var bara lítill biti í það
púsluspil sem sem setja þarf saman
um beit í íslenskum skógum.
Skóglendi getur verið frábært
beitiland, gróskumikið og
skjólgott. Æ fleiri bændur spyrja
nú hvenær óhætt er að sleppa
búsmala og þá í hversu miklu
magni á skógræktarland sem
vaxið er úr grasi án þess að valda
óásættanlegum skemmdum eða
afföllum á trjágróðrinum. En það
er alveg ljóst að engar algildar reglur
eru til og virk beitarstýring er alltaf
nauðsynleg í skógarbeit og því þarf
að fylgjast vel með hegðun sauðfjár
í skógi og vera tilbúinn að grípa inn
í ef þess er þörf.
Við þurfum að rannsaka meira
Skógræktarfólk býr yfir gríðarlegri
og góðri þekkingu á áhrifum
veðurfars, jarðvegsskilyrða,
skordýra og sjúkdóma á tré og skóga
og hvernig megi bregðast við þeim.
Áhrif húsdýrabeitar hafa nánast
ekkert verið rannsökuð. Einnig hefur
lítið farið fyrir beitarrannsóknum
í sauðfjárrækt síðan rannsóknir
RALA fóru fram fyrir um 40 árum.
Mest er þörf á frekari rannsókn­
um á mun á beitaráhrifum milli
trjátegunda og mismunandi
beitartíma sauðfjár. Best væri
að þær rannsóknir væru gerðar
með mismunandi beitarþunga,
vegna þess hve erfitt er að gefa út
leiðbeiningar um beitarþunga ef
meðferðirnar eru einungis beit/ekki
beit. Allt land er hægt að eyðileggja
með of þungri beit, hvort sem það
er skóg eða mólendi. Og engin þörf
er á að rannsaka HVORT beit geti
skemmt skóga heldur HVERNIG.
Rannsóknir ættu bæði að beinast að
hvort og hvenær óhætt er að beita
skóg, bæði aldurs­, stærðar­ og
tímalega og áhrifum á endurnýjun
skógar. Fyrr er ekki hægt að gefa
út neinar traustar leiðbeiningar
um hvernig skógrækt og beit fara
saman. Einnig væri áhugavert að
skoða mun á áhrifum skógarbeitar
milli sauðfjár, nautgripa og hrossa,
en þó eru rannsóknir á sauðfjárbeit
brýnastar þar sem sauðfjárbeit er sú
nýting sem mest áhrif hefur á úthaga.
Breytt nálgun nauðsynleg?
Á tímum skipulagðrar skógrækar
sl. öld hefur þess verið vandlega
gætt að aðskilja skóglendi og
beitardýr. Eðlilega, þar sem fyrri
reynsla af nýtingu náttúrulegra
skóga á Íslandi gaf ekki ástæðu til
annars. Beit birkiskóga var af illri
nauðsyn stunduð hér á landi með
hagsmuni búfjár í huga frekar en
skógarins. Í dag lifum við á öðrum
og breyttum tímum og er því ekki
kominn tími til að skógræktarfólk
og sauðfjárbændur hugi að breyttri
nálgun?
Guðríður Baldvinsdóttir,
sauðfjár- og skógarbóndi
á Lóni
Höfundur er skógarbóndi og
MSc í skógrækt með áherslu á
sauðfjárbeit í lerkiskógi
Landssamtök sauðfjárbænda stefna að kolefnisjöfnun sauðfjárræktarinnar fyrir 2022. Má gera því skóna að skógrækt
sauðfjárbænda þurfi að stóraukast á allra næstu árum ef það takmark á að nást.
Skóglendi getur verið frábært beitiland, gróskumikið og skjólgott.
Æ fleiri bændur spyrja nú hvenær óhætt sé að sleppa búsmala og þá í
hversu miklu magni á skógræktarland sem vaxið er úr grasi án þess að
valda óásættanlegum skemmdum eða afföllum á trjágróðrinum.