Morgunblaðið - 16.11.1999, Blaðsíða 12

12 ÞRIÐJUDAGUR 16. NÓVEMBER 1999
MORGUNBLAÐIÐ
FRÉTTIR
Gagnrýni sérfræðinga á skýrslu Landsvirkjunar um umhverfísáhrif Fljótsdalsvirkjunar
Dregið úr áhrifum
framkvæmdarinnar
Morgunblaðið/RAX
„Reynsla til að meta hættu af þessu tagi, það er rof við miðlunarlón, er mjög takmörkuð hér á landi,“ segir
Ólafur Arnalds, náttúrufræðingur hjá RALA.
Skýrsla Landsvirkjun-
ar um mat á umhverfis-
áhrifum Fljótsdals-
virkjunar verður rædd
á Alþingi í dag. Ragna
Sara Jónsdóttir fékk
nokkra sérfræðinga til
þess að leggja mat á
niðurstöður skýrslunn-
ar í ljósi þess að hún
fer ekki hefðbundið
ferli formlegs mats á
umhverfísáhrifum.
SKÝRSLA Landsvirkjunar verður
ekki lögð fram hjá Skipulagsstofnun
eins og gert er við framkvæmdir sem
hafa veruleg áhrif á umhverfíð, af
ástæðum sem flestum er iíklega
kunnugt um. Alþingismenn munu út-
frá skýrsiunni meta hvort umhverf-
isáhrif virkjunarinnar séu það lítil-
væg að þeir samþykki þingsályktun-
artillögu iðnaðarráðherra um fram:
hald framkvæmda við virkjunina. í
samtali við Morgunblaðið í dag segja
sérfræðingar á sviði gróðurrann-
sókna, fuglalífs, rofs og uppblásturs
að þeir telji skýrsluna vel unna en þó
bera keim af því að dregið sé úr
áhrifum framkvæmdarinnar.
Snorri Baldursson doktor í plöntu-
erfðafræði og framkvæmdastjóri
Conservation of Arctic Flora and
Fauna (CAFF) telur umfjöllun
skýrslu Landsvirkjunar um gróður á
Eyjabökkum hallast í átt til þess að
verið sé að réttlæta framkvæmdina.
Hann segir að skýrslan leggi frekar
áherslu á það sem er algengt og líkt
með öðrum svæðum fremur en að
draga fram það sem er sérstakt og
einstakt á svæðinu.
„í skýrslunni segir til dæmis að á
Eyjabökkum sé ekki að finna staði
sem séu einstakir í sinni röð hvað
varðar gróður, heldur eigi hann sér
Afsökunar-
beiðni
í Lesbók Morgunblaðsins 23. októ-
ber sl. birtist grein um Harald
Hamar Thorsteinsson. Birting
greinar þessarar óbreyttrar voru
mistök, sem Morgunblaðið biður að-
standendur Haraldar afsökunar á.
Ritstj.
...fyrir systur,
fyrir bræður...
sterling
verslun ^
HAFNARSTRÆTI11
REYKJAVÍK
SÍMI 551 4151
hliðstæður víða á hálendinu. Þetta
má vera rétt ef gróður er skoðaður á
einstökum reitum innan svæðisins.
Athyglisvert er að ekki er talað um
svæðið í heild sinni eða um flæðilönd
almennt, sem eru afar sjaldgæf á há-
lendinu," segir Snom.
Snom segir að vegna þessa virðist
sem mörgum spurningum sé enn
ósvarað í skýrslunni hvað varðar
áhrif framkvæmdarinnar á gróður.
„Það hefði þurft að svara því hvar á
hálendinu er að finna stórar lands-
lagsheildir sem eru sambærilegar að
grósku og í vistfræðilegu tilliti og
Eyjabakkar. Eins væri gott að fá að
vita hve stórt hlutfall af grónu
flæðilandi í yfir 600 metra hæð fer á
kaf við þessar framkvæmdir og hvar
annars staðar á landinu er að finna
samfellt gróðurlendi sem nær alveg
frá sjó og upp að jökulsporði. Eg er
sannfærður um að ef slíkur saman-
MAGNÚS Jóhannesson, ráðuneyt-
isstjóri í umhverfisráðuneytinu,
segir að framkvæmdavaldið, í þessu
tilviki umhverfisráðuneytið eða
undirstofnanir þess, hafi engar
lagalegar forsendur til að krefjast
þess að fram fari formlegt mat á
umhverfísáhrifum Fljótsdalsvirkj-
unar. Þetta kom fram í máli hans
þegar Morgunblaðið innti hann eftir
viðbrögðum ráðuneytisins við túlk-
un Aðalheiðar Jóhannsdóttur lög-
fræðings á lögum um mat á um-
hverfisáhrifum.
Morgunblaðið birti í fyrri viku við-
tal við Aðalheiði, sem er einn höfunda
ft-umvarps til laga um mat á um-
hverfisáhrifum, þar sem hún heldur
því fram að hæpið sé að undanskiija
Fijótsdalsvirkjun slíku mati vegna
þess að framkvæmdaleyfi virkjunar-
innar hafi ekki verið gefið út áður en
EES-samningurinn tók gildi.
Magnús segir lagatúlkun Aðal-
heiðar ekki breyta á nokkum hátt
eindregnu áliti ráðuneytisins. „í
raun má segja að það sé mat ráðu-
neytisins að framkvæmdavaldið hafi
burður yrði gerður reyndust Eyja-
bakkar einstakir í sinni röð,“ segir
Snorri.
Gróðurrannsóknir ofmetnar
Snom segir að grónir jökulgarðar
sem finna má á Eyjabökkum og
tveimur öðrum stöðum í heiminum,
séu töluvert mikilvægari en gefíð er í
skyn í skýrslunni. Þeir séu náttúr-
fyrirbæri sem beri að vernda fyrst
þeir finnist eingöngu á svo fáum
stöðum í heiminum.
Snorri gagnrýnir upplýsingar um
gróðuirannsóknir sem settar eru
fram í skýrslunni. „I skýrslunni er
sagt að gróðurrannsóknir hafi verið
stundaðar á svæðinu í 25 ár með hlé-
um. Þetta er í rauninni rangt að
mínu mati en rannsóknir fóru fram á
gróðri á Eyjabökkum frá 1975 til
1979. Síðan hafa mér vitanlega fáar
ef nokkrar rannsóknir verið gerðar
engar lagalegar forsendur til að
krefjast þess að mat á umhverfisá-
hrifum framkvæmda við væntanlega
Fljótsdalsvirkjun fari fram. Enda
séu þessar framkvæmdir í samræmi
við útgefið virkjunarleyfi og það er í
raun eingöngu Alþingi sem getur
breytt því,“ segh- Magnús.
Magnús segist ekki vita til hvaða
EB-dóma Aðalheiður vitnar þegar
hún segir að dómafordæmi þeirra
sýni að skylda stjórnvalda til að láta
meta umhverfisáhrif framkvæmda
sé mjög rík. Þvert á móti hafi geng-
ið dómar hjá Evrópudómstólnum
þar sem allur vafi sé tekinn af um
það að það sé íslenskra stjórnvalda,
í þessu tilviki umhverfísráðherra, að
skera úr um það hvort viðkomandi
framkvæmd sé háð mati á umhverf-
isáhrifum eða ekki.
Magnús bendir á að ráðuneytið
hafi skoðað lagai’amma Fljótsdals-
virkjunai’, ei’lenda dóma og tilskip-
anir. í fljótu bragði séð virðist ekki
sem breytingar verði á fyrrgreindri
túlkun ráðuneytisins á lögunum.
Hann segir jafnframt að í skipulagi
þar, þangað til Ágúst H. Bjarnason
rannsakaði fyrir Landsvirkjun fyrir
skömmu," segir Snorri.
Hann segir að þótt rannsóknirnar
frá áttunda áratugnum séu í fullu
gildi sem slíkar beri þær keim af tíð-
arandanum. Þær hafi verið með
fyrstu gi’óðurrannsóknum sem gerð-
ar voru vegna virkjanafi’amkvæmda
og hafi miðað að því að skrá gróður-
fjölbreytni fremur en að leggja mat á
gróðursamfélagið í heild sinni og bera
það saman við önnur svæði. „Það
skortir því enn rannsóknir á gróður-
vistfræði Eyjabakka og samanburð
við önnur svæði í svipaðri hæð yfir
sjó. Fyrr en slíkar rannsóknir hafa
verið gerðar, getum við ekki vitað
með vissu hversu einstakt svæðið er
eða hverju við erum að fórna með því
að sökkva því,“ segh’ Snom.
Ólafur Ai-nalds, náttúrufræðingur
hjá Rannsóknarstofnun Landbúnað-
miðhálendisins sem staðfest var sl.
vor hafi verið mjög skýrt kveðið á
um það að Fljótsdalsvirkjun sé ekki
matsskyld framkvæmd samkvæmt
lögum um mat á umhverfisáhrifum.
Öllum heimilt að höfða mál
Aðspurður um skoðun hans á
þeirri túlkun Aðalheiðar að rétt sé
að einstaklingar fái úr því skorið
fyrir íslenskum dómstólum hvort
þeir eigi rétt á að umhverfisáhrif
framkvæmdarinnar verði metin
samkvæmt lögum meðal annars svo
þeir geti nýtt sér þau réttindi sem
matsferillinn færir þeim, sagði
Magnús:
„Það er vissulega eitt af megin-
markmiðum laga um mat á um-
hverfisáhrifum að auka vægi og
þátttöku almennings í meiriháttar
framkvæmdum. Það breytir ekki
því að lögin um mat á umhverfis-
áhrifum eru ekki afturvirk og fram-
kvæmdir sem búið var að veita
heimild fyrir falla ekki undir lögin.
En það er að sjálfsögðu öllum heim-
ilt að höfða mál.“
arins, segir að sá kafli skýrslunnar
sem fjallai’ um jarðvegseyðingu sé að
mörgu leyti góður, til dæmis séu efn-
isatriði og forsendur þehra mjög
skýi’. í skýrslunni sé fjallað um tvö
aðskilin ferli, annars vegar hættu á
jarðvegsrofi út frá strandlínunni sem
síðan getur þróast í umfangsmeira
jarðvegsrof og hins vegar fok úi’ lón-
stæðinu þegar lítið vatn er í lóninu og
á sér einkum stað á vorin.
„í skýrslunni eru færð fyrir því rök
að myndun lónsins muni ekki valda
verulegum vandamálum, hvorki út
frá strandrofi eða vegna uppblásturs
af sendnum aurum. Eg hef litlar for-
sendui- til að rengja þessar ályktanir
en tel þó vert að minna á þrjú atriði. I
fyrsta lagi er reynsla til að meta
hættu af þessu tagi, það er rof við
miðlunarlón, mjög takmörkuð hér a
landi. í öðru lagi er íslenskum jai’ð-
vegi og framburði í botni lóna mjög
hætt við foki, miðað við erlendan
jarðveg og því kann hæjta á upi>
blæstri að vera vanmetin. I þriðja lagi
færa skýrsluhöfundar ekki rök fyrir
þvi' af hverju þeir telja litla hættu á
rofi í mýra- og móajarðvegi útfra
sti’androfi. Það er ekki víst að for-
sendur sem eru gefnar fyiir tengslum
halla fjöruborðs og rofs, standist þar
sem móar og mýrar liggja að lón-
stæðinu,“ segir Ólafur.
Hann bendir á að ekki sé fjallað um
þróun rofabai’ða sem talin eru mynd-
ast sums staðar við lónið og hugsan-
legar mótvægisaðgerðir til að sporna
við eyðingu jarðvegs í skýrslunni.
„Ég tel hugsanlegt að skýrsluhöf-
undar seilist nokkuð langt í að sann-
færa lesendur sína um að það verði
engin vandamál vai’ðandi rof af völd-
um framkvæmdarinnar," segir Ólafur
og bendir á að skýrsluhöfundar segi
að fok úr lóninu á vorin verði ekki
mikið meira en gengur og gerist á
svæðinu núna. „Eg hef ekki forsend-
ur til að rengja það, en þegai’ litið er
til þess að þarna verður um 10-15 km2
sandsvæði þá er hugsanlegt að það
fjúki verulega úr því. Ekki er víst að
sandsvæðin sem fyrir eni séu sama
eðlis og þau sem kunna að myndast,
segir Olafur Arnalds.
Dregið úr mikilvægi svæðisins
Ólafur Einarsson, fuglafræðingur
og stjórnarmaður í Fuglaverndarfé-
lagi Islands segir að skýrslan sé vel
unnin en hún hafi þann galla að vera-
lega sé dregið úr vægi Eyjabakka,-
svæðisins í náttúrufarslegu tilliti.
„Eyjabakkar eru afskaplega mikil-
vægt búsvæði fyrir fugla ef tekið er
tillit til þess mikla fjölda heiðagæsa
sem fellir fjaðrir þar. Þá er svæðið al-
þjóðlega mikilvægt, samkvæmt Al-
þjóðlegu fuglaverndai’samtökunum
og það er á nýjum lista yfir mikilvæg
fuglasvæði í Evrópu. Það er ekki í
anda Ramsarsamningsins um vernd
votlendis að sökkva Eyjabökkum en
við hljótum að eiga að haga okkur
samkvæmt honum þar sem við höfum
skrifað undir hann,“ segir Ólafur.
Ólafur segir að í skýrslunni sé
nokkuð dregið úr mikilvægi Eyja-
bakkasvæðisins fyrir fugla. Sagt sé í
henni að fjaðrafelli taki 3-4 vikur en
gæsirnar séu allt upp í 10 vikur a
svæðinu. Þá segir hann að með tilliti
til fuglalífs sé gróður á Eyjabökkum
einstakur og það komi ekki nægilega
vel fram í skýrslunni. „Það er gefið í
skyn að mörg svipuð búsvæði og
Eyjabakkar séu til á íslandi en það
er alls ekki rétt,“ segir Ólafur.
Hann segir að í skýrslunni sé ekki
svarað þein’i spurningu hvaða áhrif
framkvæmdin muni hafa á heiða-
gæsastofninn og lítið sé vitað um
hvernig stofninnn bregðist við. Ekk-
ert annað svæði hérlendis sé svipað
Eyjabökkum sem búsvæði fugla
nema Þjórsárver.
Að lokum segir Ólafur að í skýrsl-
unni sé bent á að ekki eingöngu vh’kj-
anir hafi áhrif á gæsastofninn, heldur
séu milli 30-40.000 gæsir skotnar ár-
lega af sportveiðimönnum. „Það kem-
ur þessu máli ekkert við og bendir til
þess að verið sé að reyna að réttlæta
framkvæmdina með því að benda á
þetta atriði. Munurinn er hins vegar
sá að annars vegar erum við með
virkjun sem er óafturkræf fram-
kvæmd og hins vegar skotveiði sem
eiu framkvæmdir sem hægt er að
stjórna og stöðva ef svo ber undir.“
Ráðuneytisstjóri umhverfísráðuneytis um matsskyldu Fljdtsdalsvirkjunar
Engar lagalegar forsend-
ur til að krefjast mats