Morgunblaðið - 16.11.1999, Side 44

44 ÞRIÐJUDAGUR 16. NÓVEMBER 1999
UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ
Heljur
MAÐUR er ákærð-
ur fyrir alvarleg kyn-
ferðisafbrot gegn dótt-
ur sinni.
Réttarhöldum er lokað
af tillitssemi við þátt-
takendur í harmleik-
num. Málið er rekið
fyrir dómi og þar er
aflað ýmissa gagna
sem talin eru geta
snert sakarefnið með
margvíslegum hætti.
Yfirheyrslur fyrir
dómi taka heilan dag.
Fram fer málflutning-
ur, þar sem farið er ít-
arlega í sókn og vöm
yfir efni málsins, sönn-
unarfærsluna og lögfræðilega hlið
þess. Niðurstaða æðsta dómstóls
þjóðarinnar verður sú, að ekki hafi
verið færðar fram sannanir um sök
ákærða sem leitt geti til áfellisdóms
yfir honum. Hann er því sýknaður.
Við birtingu dómsins er gætt nafn-
leyndar.
Málflutningur í útvarpi
Að dóminum gengnum er settur
réttur úti á götu. Meðal annars flyt-
ur reglulegur pistlahöfundur í Rík-
isútvarpinu landsmönnum þann
boðskap, að maðurinn sé sekur
þrátt fyrir sýknudóminn. Hann tek-
ur tvo útvarpsþætti undir þetta, tal-
ar lengi og lætur eins og hann viti
mikið um efni málsins. Hann hefur
þó sýnilega ekki kynnt sér annað en
dómana sjálfa sem birtir hafa verið
á internetinu. Reyndar virðist ekki
skipta miklu máli hvað þessi maður
kynnir sér. Allt fellur á aðra hliðina
hjá honum. Hann sleppir því úr sem
hann veit að hentar ekki niður-
stöðunni. Ræða hans er svo hlut-
dræg, að hún þætti áreiðanlega
vond sem málflutningsræða fyrir
dómi. Þar komast menn ekki upp
með að fara rangt með og sleppa úr.
Það geta menn aðeins gert fyrir
framan almenning, sem ekki hefur
kynnt sér nein gögn og er því ekki í
aðstöðu til að koma auga á rang-
færslumar. I ofstækisfullum mál-
flutningi sínum nafngreinir hann
reglulega dómarana sem kváðu upp
sýknudóminn svona
eins og til að tryggja,
að hlustandinn gleymi
því ekki hvert hann
eigi að beina, fordóm-
um sínum. A honum
má skilja, að dómar-
arnir séu einstaklingar
sem eigi sér ekki aðra
ósk heitari en að koma
kynferðisglæpamönn-
um undan refsiábyrgð.
Hann ræðst líka á sér-
fræðinga sem gáfu
álit, sem ekki hentar
málflutningi hans, og
ber þá sökum. Hann
áfellist meira að segja
dómstólinn fyrir að
hafa leyft þessum gögnum að kom-
ast að í málinu. I lokin klykkir hann
út með að nefna nafn ákærða, þótt
nafnleynd hafi verið viðhöfð í mál-
inu. Nafnleyndin var auðvitað öðr-
um þræði ákveðin til hlífðar dóttur-
inni og öðrum fjölskyldumeðlimum.
Með því að birta nafn mannsins er
nafn dótturinar og annarra í fjöl-
skyldunni birt á óbeinan hátt. Ut-
vai'pshetjan hirðir ekkert um það.
Þeir ómerkilegu hagsmunir verða
að víkja fyrir þörf hans fyrir að slá
sjálfan sig til riddara.
Gaman væri að vita, hvort Ríkis-
útvarpið hyggst bjóða hinum sýkn-
aða manni tíma til jafns við pistla-
manninn til að flytja málið fyrir
dómstóli götunnar.
Dómur í síðdegisblaði
Leiðarahöfundur í síðdegisblaði
fellir sams konar dóm og dregur
ekki af sér. Á honum er ekki fremur
en pistlamanninum neitt hik við
uppkvaðningu áfellisdóms yfir hin-
um sýknaða manni. Þeir eru ekki
vanir að hika þessir höfðingjar.
Leiðaramaðurinn hefur að vísu ekki
fremur en pistlamaðurinn kynnt
sér gögn málsins. Hvorugur þeirra
hefur séð skjölin eða hlustað á yfir-
heyrslurnar og málflutninginn. Þeir
þurfa þess ekki, enda er svo sem
ljóst, að það myndi engu breyta.
Leiðaramaðurinn ræðst eins og
pistlamaðurinn af mikilli heift á
dómstólinn sem sýknaði.
Síðast þegar þessar hetjur tjáðu
Jón Steinar
Gunnlaugsson
sig um meðferð dómsvalds í landinu
var það til þess að áfellast sama
dómstól fyrir að hafa sakfellt sak-
borninga í alvarlegum morðmálum
fyrir mörgum árum. Þá helgaðist
gagnrýni þeirra af því, að sakbom-
ingar hefðu ekki verið látnir njóta
vafans um sönnunarfærsluna, eins
og þeir hefðu átt að gera í réttar-
ríki. Leiðaramaðurinn ritstýrði
reyndar á þeim tíma dagblaði, sem
átti hvað mestan þátt í múgæsing-
um í kringum málið. M.a. sátu þá
saklausir menn lengi í gæsluvarð-
haldi við undirspil leiðaramannsins.
Þeim er sama
Nú nýtur sakbomingur vafans.
Þá ráðast þessar hetjur á dómstól-
inn fyrir það. Og það meira að segja
án þess að hafa átt þess kost að
kynna sér málsgögnin að nokkru
gagni. Þeim er sýnilega alveg sama
þótt saklausir menn kunni að verða
dæmdir. Það skiptir hetjurnar sem
sagt engu máli, hvort meðferð
dómsvaldsins í landinu er í sam-
Hæstaréttardómur
Nafnleyndin var
auðvitað öðrum þræði
ákveðin, segir Jdn
Steinar Gunnlaugsson,
til hlífðar dótturinni
og öðrum fjölskyldu-
meðlimum.
ræmi við gmndvallarreglur í rétt-
arríkjum. Þeir eiga sér ekki aðra
hugsjón en að slá sjálfa sig til ridd-
ara í augum almennings. Þetta era
bara „snúðar“. Þeir spila þá plötu
sem þeir halda að lýðurinn vilji
heyra hverju sinni.
I pistlum þessara manna felast
örugglega alvarleg brot gegn rétt-
indum mannsins, sem dómstóllinn
sýknaði. Þeir vita þó að hann er
ólíklegur til að lögsækja þá. Með
því myndi hann aðeins draga þenn-
an fjölskylduharmleik á langinn.
Þetta vita hetjurnar og brosa með
sjálfum sér. Þær era óhultar.
Það samfélag sem á svona hetjur
þarf ekki á skúrkum að halda.
Höfundur er hæstaréttarlögmaður.
Hvert stefnir?
AÐ undanfömu hef-
ur ríkt mikil óvissa um
framtíð skólatann-
lækninga. Engin svör
hafa fengist þrátt fyrir
ítrekaðar fyrirspumir í
þá vera. 10. nóvember
sl. lagði Ogmundur
Jónasson alþingismað-
ur fram fyrirspum á
alþingi: Hvaða áform
væru uppi varðandi
forvarnarstarf til
stuðnings góðri tann-
heilsu, bama og ungl-
^ inga. í svari Ingibjarg-
' ar Pálmadóttur
heilbrigðisráðherra
kom m.a. fram að „það
væri á valdi foreldra, að hafa vak-
andi auga með tannheilsu bama
sinna“.
Mig langar í mestu vinsemd, að
benda hæstvirtum ráðherra á, að
heilsugæsla barna á ekki að vera
einkamál foreldra. Við búum í sam-
félagi þar sem þegnar okkar hafa
ákveðin réttindi. Góð heilsugæsla og
grannmenntun, á að vera óumdeil-
anlegur réttur hvers bams. Við höf-
um státað af góðri tannlæknaþjón-
ustu skólabama. Vissulega hefur
tannskemmdum fækkað. En engin
keðja er sterkari en veikasti hlekk-
urinn. Talið er, að á bilinu 10-15%
skólabama njóti engrar tannlækna-
þjónustu. Eram við þá að sinna
skyldum okkar _ gagnvait þessum
börnum? Varla. í okkar tölvuvædda
samfélagi ætti ekki að vera erfitt að
ná til þessara bama.
Nú á tímum, þar
sem verið er að lengja
viðvera barna í skól-
um, ætti einmitt heil-
brigðisþjónustan að
vera endurmetin og
aukin. Forvamarstarf
og heilbrigðisþjónusta
ættu að mínu mati að
vera hluti af grann-
skólanum. Þar sem
hún nær til allra, allir
sitja þar við sama borð.
Öll grannskólaböm
ættu að fá fræðslu um
tannhirðu og hollt mat-
aræði. Einnig finnst
mér að öll flúormeð-
ferð ætti að færast yfir
í grannskólana. Nú er það svo, að
einn tannfræðingur hefur sinnt höf-
uðborgarsvæðinu undanfarin ár,
með þvi að fara milli skóla með fyrir-
lestra. Þetta mætti að sjálfsögðu
stórauka og fá fleiri til starfa.
En hvemig á að ná til þeirra
bama, sem ekki skila sér í tann-
læknastólana? Það er hægt að byrja
með bréflegri áminningu og ef því er
ekki sinnt innan tiltekins tíma, hefur
tanntæknir eða tannfræðingur við-
komandi skóla samband við for-
eldra. Það þarf varla að taka það
fram, að hlutverk þess sem hringir
er að greina vandann, en ekki að
predika. Reyndar held ég, að það
séu aðallega þrjár ástæður fyrir því
aðböm fara ekki til tannlæknis:
1) Tímaleysi foreldra: Langur
vinnutími, persónuleg vandamál, í of
mörg hom að líta.
Skólatannlækningar
/
Eg skora á heilbrigðis-
ráðuneytið, segír Anna
Margrét Jónsdóttir, að
endurskoða þetta mál
með hagsmuni heildar-
innar að leiðarljósi.
2) Peningaleysi: í okkar velferð-
arþjóðfélagi lifa margir undir fá-
tækramörkum. þeir sem skulda hjá
tannlækni veigra sér við að senda
böm í skoðun.
3) Tannlæknahræðsla: Fælni af
ýmsu tagi getur valdið sálarmeini,
sem nauðsynlegt er að meðhöndla.
Þegar rætt er við foreldra þarf að
benda þeim á leiðir til úrlausnar. Ef
málið er umfangsmikið þarf einnig
að ræða við hjúkranarfræðing skól-
ans.
Markmið tannlækninga skóla-
bama getur ekki verið minna en
100% mæting. Einnig þarf að fylgj-
ast vel með þeim bömum, sem era í
sérstökum áhættuhópum varðandi
tannskemmdir. Ef þessi markmið
eiga að nást verður að halda fast ut-
an um þessa þjónustu.
Eg skora því á heilbrigðisráðu-
neytið, að endurskoða þetta mál.
Taka síðan ákvarðanir með hags-
muni heildarinnar að leiðarljósi.
Höfundur er tannlæknir ískáhi.
Anna Margrét
Jónsdóttir
Sekastur
„SAKLAUS þar til sekt er
sönnuð" er yfirskrift greinar eftir
Jón Steinar Gunnlaugsson hæsta-
réttarlögmann sem birtist í Morg-
unblaðinu síðastliðinn föstudag.
Tilefnið er líklega grein mín „Sek-
ur - sekari" sem birt-
ist í Morgunblaðinu
þriðjudaginn 2. nó-
vember í kjölfar
Hæstaréttardómsins
þar sem faðir var
sýknaður af ákæru
um áralanga kynferð-
islega misnotkun á
dóttur sinni. Hann
nefnir ekki greina-
skrif mín eða sér
ástæðu til að bera til
baka það sem þar
kemur fram en talar
um umfjöllun í fjöl-
miðlun sem hafði í
rauninni verið ótrú-
lega lítil miðað við al-
vöru málsins. Jón
Steinar Gunnlaugsson heldm- fram
sakleysi ákærða þótt viðkomandi
hafi játað á sig sakir sem, að mínu
mati og þeirra fjölmörgu sem hafa
kynnt sér dóminn og haft sam-
band við mig, flokkast undir kyn-
ferðislegt ofbeldi. Að halda fram
sakleysi ákærða, þótt hann hafl
verið sýknaður af fyrirliggjandi
kæru, ber að mínu áliti vott um
siðblindu sem gefur tilefni til að
efast um að viðkomandi ætti að
starfa í dómskerfinu.
Framburður
ákærða
Lestur á framburði ákærða fyr-
ir héraðsdómi vekur undran og
reiði þeirra sem til málsins
þekkja. „Aðspurður segir ákærði
að hann telji líklegast að D (dóttir
hans) hafí kært hann þar sem hún
hafi ákveðið að taka sér stöðu við
hlið móður sinnar í deilum þeirra
foreldranna út af E, yngri systur
hennar, sem komið hafi upp haust-
ið 1996.... Um ásakanir K (fyrrver-
andi eiginkonunnar) á hendur hon-
um varðandi yngri dóttur þeirra
segir ákærði þær skýrast af því að
hann hafi verið byrjaður að vera
með annarri konu þegar þetta var
og K ekki viljað að hann fengi að
umgangast barnið með henni."
Þessai’ tilvitnanir og fleira sem
kemur fram í framburði ákærða
eru uppspuni eða hugarórar hans
og getur hver sem þekkir til máls-
ins borið vitni um það. Hann held-
ur því einnig fram að kæra dóttur
hans hafi verið í kjölfarið á skiln-
aði. Hið rétta er að skilnaðurinn
var í beinu framhaldi af játningu
kæranda fyrir móður sinni. Einnig
skáldar hann upp sögur um af-
brýðisemi móðurinnar og forræð-
isdeilu. Það er í rauninni ótrúlegt
að ákærða og verjanda hans skuli
hafa tekist á þennan hátt að slæva
dómgreind dómara og að þessir
þættir skuli hafa haft áhrif á sýkn-
un mannsins. Það er líka ótrúlegt
að það skuli þykja ótráverðugt að
stúlkan skuli hafa þurft að komast
út úr vítahringnum og safna
kjarki áður en hún kærði föður
sinn.
Viðbrögð móður
Það áfall sem móðir verður fyrir
þegar hún stendur frammi fyrir
eins alvarlegum hlut og hér um
ræðir hlýtur að vera augljóst
hverjum hugsandi manni. Fyrir
konu, sem tráir á fjölskylduna og
hefur lagt sig fram um að halda
henni saman, hrynur heimurinn.
Til eru mörg sorgleg dæmi um að
konur treysta sér ekki til að trúa
barninu sínu og taka afleiðingun-
um af því. Samkvæmt upplýsing-
um eru heldur ekki nema fá tilvik
sem þetta kærð. Þessi móðir tráði
dóttur sinni, enda hafði hún ekki
ástæðu til annars, og stóð eins og
klettur við hliðina á henni allan
tímann. Það þarf ekki lærða sér-
fræðinga í kynferðisafbrotamálum
til að sjá í gegnum hugaróra
ákærða. Móðir sem hafði óbilandi
og endalausa trá á hið góða stóð
frammi fyrir því að maðurinn
hennar hafði beitt dóttur þeirra
kynferðislegu ofbeldi. Veraleiki
sem knúði hana til að endurmeta
líf sitt og lífsafstöðu og taka afleið-
ingunum. Ekki lítið verkefni. Hver
einasta móðir reynir
að verja börnin sín
undir slíkum kring-
umstæðum. Ekki var
um forræðisdeilu eða
afbrýðisemi að ræða
heldur var móðir að
verja barnið sitt gegn
kynferðislegu ofbeldi.
Eldri systirin var að
vernda yngri systur
sína og ótti vegna
hennar hvatti hana til
að kæra föður sinn. I
raun ætti ekki að
þurfa að fjalla um
þetta skólabókar-
dæmi.
Ein til frásagnar
Það var Ijóst frá upphafi máls-
ins að kærandi yrði ein til frá-
sagnar um framferði föður síns
gagnvart henni. Þó bára vitni
tvær vinkonur kæranda sem höfðu
orðið fyrir áreiti af hálfu ákærða.
Það og margt fleira sem fram
kemur í málsgögnum renndi stoð-
um undir trúverðugleika frásagn-
Dómur
Það er mikilvægt að
leiðrétta, segír
Ólöf Guðný Valdimars-
dóttir, að kærandi varð
ekki fyrir höfuðhöggi
við aftanákeyrsluna.
ar kæranda. Neitun ákærða frá
upphafi gaf ekki tilefni til að ætla
að hann myndi breyta framburði
sínum um annað en hann hafði ját-
að þótt málið færi aftur fyiir hér-
aðsdóm. Málinu var vísað aftur
heim í hérað á þeirri forsendu að
kærandi hafði lent í aftanákeyrslu
og þannig hugsanlega orðið fyrir
persónuleikatruflunum og afla
þyrfti gagna um geðheilsu hennar.
Þetta era að mínu mati ótvíræð
skilaboð um að meta eigi sönnun-
argildi munnlegs framburðar
hennar m.a. á niðurstöðum geð-
rannsókna og á því eigi að byggja
dómsniðurstöður. Það er mikil-
vægt að leiðrétta að kærandi varð
ekki fyrir höfuðhöggi við aftan-
ákeyrsluna eins og haldið er fram
í málsgögnum.
Vafasöm gögn
Fá, ef nokkurt, fórnarlömb kyn-
ferðislegs ofbeldis á íslandi hafa
verið rannsökuð eins mikið og
kærandi, sem fór í mörg erfið og
flókin sálfræðipróf. Meðferð sem
mörgum hefði verið ofviða undir
þessum kringumstæðum. Krafa
Hæstaréttar er að mínu áliti frá-
leit ef ljóst var frá upphafi að ekki
átti að styðjast við niðurstöður
þeirra geðrannsókna við endanleg-
an dóm. Það vægi sem álit Þuríðar
J. Jónsdóttur taugasálfræðings,
Grétars Guðmundssonar sérfræð-
ings í taugalækningum og Högna
Óskarssonar geðlæknis á geð-
heilsu kæranda, sem þau höfðu
aldrei séð, fékk í dómsniðurstöð-
um meirihluta Hæstaréttar vekur
undrun. Hvemig þessi þrjú álit
eru tilkomin, og ég hef áður rakið,
vekur spurningar og efasemdir
um gildi þeirra. Vekur það óneit-
anlega líka þá hugsun að það hafi
verið undir niðurstöðum geðrann-
sóknanna komið hvort tillit yrði
tekið til þeirra við dóm.
Dómurinn er dauðadómur yfír
réttarstöðu fórnarlamba kynferð-
isofbeldis og gefur tilefni til að
endm’skoða réttarkerfið með tilliti
til þess.
Höfundur er skyldmenni kærnndu.
Ólöf Guðný
Valdimarsdóttir