Morgunblaðið - 16.11.1999, Side 39

38 ÞRIÐJUDAGUR 16. NÓVEMBER 1999
JMtogttnHnfelfe
STOFNAÐ 1913
ÚTGEFANDI: Árvakur hf., Reykjavík.
FRAMKVÆMDASTJÓRI: Hallgrímur B. Geirsson.
RITSTJÓRAR: Matthías Johannessen,
Styrmir Gunnarsson.
TUNGAN OG
SKÓLINN
DAGUR íslenskrar tungu verður haldinn hátíðlegur í fjórða
sinn í dag, afmælisdag Jónasar Hallgrímssonar, listaskálds-
ins góða. Inntak dagsins í ár er skólinn og tungan og hefur
áhersla verið lögð á tengingu við upplestrarkeppni grunnskóla-
nema sem hleypt var af stokkunum í tilefni dagsins og þátttöku
skólabarna í degi íslenskrar tungu. Lagt er upp úr því að dagur-
inn sé álitinn hátíðisdagur móðurmálsins, dagur sem íslendingar
minnast og íhuga sérstöðuna sem endurspeglast í tungunni.
Framkvæmdastjórn dagsins hvetur til umræðu um tunguna og
skólann. Að flestra mati á móðurmálskennsla að njóta forgangs í
kennslu skólanna og enn fremur að leggja þurfi jafna áherslu á
lestur og bæði skriflega og munnlega tjáningu. En það er einnig
hlutverk skólans að vekja börn til vitundar um sérstöðu tungunn-
ar og mikilvægi þess að varðveita hana. Með gildistöku nýrrar að-
alnámskrár á liðnu sumri var stigið stórt skref í átt til aukinnar
íslenskukennslu. Kennslustundum í móðurmáli var fjölgað auk
þess sem ýmislegt í skilgreiningu námsins var fært til nútíma-
legri hátta. Sumir hafa þó áhyggjur af því að á sama tíma var
kennslustundum í ensku fjölgað hlutfallslega meira sem virðist
vera öfugþróun við þær áhyggjur sem þjóðir allt í kringum okkur
hafa af stöðu þjóðtungna gagnvart gríðarlegum áhrifum enskunn-
ar. En ef áhersla er lögð á að kenna íslensku í enskutímum eða
jafnframt erlendum tungumálum eins og gert var í Bessastaða-
skóla getur það skilað góðum árangri og eflt þá viðleitni okkar að
varðveita móðurmálið.
Sömuleiðis hafa sumir áhyggjur af stöðu í íslenskunámi og
raunar öðru kennslugreinanámi við Kennaraháskóla Islands.
Eins og ítrekað hefur verið bent á hér í Morgunblaðinu er ekki
nægjanlegt að þeir sem eiga að kenna móðurmál í grunnskólum
landsins hafi ekki nema 12,5 eininga nám að baki í greininni.
Hætt er við að tungunni fari ört hrakandi ef ekki verður hugað al-
varlega að þessum hlutum. Dagur sem þessi er einmitt til þess
ætlaður að ræða opinskátt þann vanda sem steðjar að þessum
dýrmæta sjóði okkar, eins og tungan er oft kölluð réttilega. Tung-
an varðveitir ekki aðeins merkan menningararf okkar heldur og
einstakt sjónarhorn á heiminn, hugsun sem annars myndi hvergi
finnast. Hún varðveitir dýrmætustu eign okkar, arfleifðina.
MICROSOFT í VANDA
AÐ eru í sjálfu sér ekki ný tíðindi fyrir notendur einkatölva að
bandaríska tölvufyrirtækið Microsoft hafi yfirburðastöðu á
markaðnum. Nær allar einkatölvur í heiminum nota stýrikerfið
Windows og kaupendur tölva fá þær yfirleitt uppsettar með fjöl-
mörgum Microsoft-forritum til viðbótar, s.s. ritvinnsluforritinu
Word og netvafranum Explorer. Sú niðurstaða bandarísks alrík-
isdómara að Microsoft væri fyrirtæki í einokunaraðstöðu ætti því
í sjálfu sér ekki að koma á óvart. Það er heldur ekki ólöglegt at-
hæfí að ávinna sér yfírburðarstöðu á markaðnum.
Það sem hins vegar vekur athygli er að dómarinn kemst jafn-
framt að þeirri niðurstöðu að Microsoft hafi misnotað yfirburða-
stöðu sína. Fyrirtækið selji stýrikerfi á mun hærra verði en nauð-
synlegt sé til að skila hagnaði og beiti jafnframt ólöglegum að-
ferðum til að koma í veg fyrir að keppinautar nái að hasla sér völl.
Með því að byggja netvafrann Explorer inn í stýrikerfið sé í
raun verið að troða honum upp á neytendur og draga úr líkum á
því að þeir telji sér hag í að nálgast vafra helsta keppinautarins,
Netscape. Dómarinn telur að Microsoft hafi með framferði sínu
hamlað nýsköpun í tölvuheiminum og að tækninýjungar hafi ekki
litið dagsins ljós er kynnu að hafa komið neytendum til góða.
Framleiðendur einkatölva eiga í raun ekki annarra kosta völ en
að selja tölvur sínar með stýrikerfi frá Microsoft og framleiðend-
ur hugbúnaðar verða að laga hann að þörfum Windows-kerfisins.
Urskurður dómarans er liður í málarekstri bandarískra yfir-
valda gegn Microsoft er hófst árið 1997. Á næsta ári mun dómar-
inn fella úrskurð um hvort Microsoft hafi beinlínis brotið lög.
Verði sú raunin er búist við því að bandarísk samkeppnisyfirvöld
grípi til harkalegra aðgerða. Hi’ingamyndun og misnotkun á
markaðsaðstöðu er litin mjög alvarlegum augum í Bandaríkjun-
um og dæmi eru um það að risafyrirtæki, m.a. í olíuframleiðslu og
fjarskiptatækni, hafi beinlínis verið bútuð niður. Yfírvöld og dóm-
stólar hafa ekki hikað við að ráðast til atlögu við öflugustu fyrir-
tæki Bandaríkjanna þyki sýnt að þau hlunnfari neytendur.
Fyrir um áratug var farið út í svipaða rannsókn á starfsemi
IBM. Tækniframfarir drógu úr yfirburðastöðu þess fyrirtækis.
Ekki er hægt að útiloka að hin öra þróun á sviði tölvutækni muni
sömuleiðis rjúfa einokun Microsoft áður en hinu lagalega ferli er
lokið eða þá að fyrirtækið semji við yfirvöld um lausn á málinu.
Það gæti reynst einhver öflugasti leikur Bills Gates að skipta fyr-
irtæki sínu upp í einingar er kepptu hver við aðra. Slíkt myndi
efla samkeppni á tölvumarkaðnum og vafalaust styrkja stöðu
Microsoft þegar þróun Netsins gerir einkatölvuna úrelta.
~4~
MORGUNBLAÐIÐ MORGUNBLAÐIÐ
Klámvæðing og nektardansstaðir til umfjöllunar á f]ölmennum fundi á Akureyri
Lögreg’la hefur áhyggjur
af sívaxandi umsvifum
Klámvæðing og nektar-
dansstaðir voru umræðu-
efni á opnum fundi sem
þrjár nefndir Akureyrar-
bæjar efndu til í Deigl-
unni á Akureyri á laug-
ardag. Greinilegt var að
umræðuefnið er mörgum
hugleikið, salurinn troð-
fylltist á undraskömmum
tíma og tóku margir þátt
í umræðum að loknum
framsöguerindum. Mar-
grét Þóra Þórsdóttir
íylgdist með fundinum.
Morgunblaðið/Kristján
Fjölmenni var á fundi um klámvæðingu og nektardansstaði sem haldinn var í Deiglunni á Akureyri á laugardag.
KARL Steinar Valsson að-
stoðaryfirlögregluþjónn í
Reykjavík var fyrstur frum-
mælenda á fundinum í
Deiglunni og ræddi hann um kynlífs-
iðnaðinn út frá sjónarhorni lögregl-
unnar í Reykjavík. Á þessu ári hefur
lögreglan í Reykjavík rannsakað fímm
umfangsmikil mál þar sem klámefni á
myndböndum kom við sögu og gerði í
framhaldi af því um 8 þúsund spólur
upptækar, en sumar þeirra innihéldu
barnaklám.
Karl Steinar sagði greinilegt að
nægur markaður væri fyrir efni af
þessu tagi, um leið og einni mynd-
bandaleigu væri lokað væri önnur
opnuð. Helsta dreifíngai'leið klámefnis
nú væri um Netið og væri það að-
gengilegt öllum þeim sem það vildu
sjá. Mikið af slíku efni væri opið, en
vildu menn sjá eitthvað meira og svæsn-
ara þyrfti að koma greiðsla fyrir.
Hann benti á að leikur einn væri fyrir
hvern sem er að komast yfir gulu mið-
ana sem fylgja kortanotkun og hirða
þar númer til að komast áfram. Hann
nefndi einnig að dæmi væru þess að
eldri karlmenn notuðu spjallrásir til
að nálgast ungar stúlkur. Hann sagði
lögreglu hafa áhuggjur af sívaxandi
umsvifum á þessum vettvangi en ekki
hafa bolmagn til að stöðva þessa þró-
un.
í Reykjavík bjóða 7 veitingastaðir
upp á nektardansstaði, en þeir eru 3 á
Ákureyri. Um 60-70 stúlkur munu
vera hér á hverjum tíma, en þær hafa
leyfi til að dvelja hér á landi í fjórar
vikur í senn. Þannig mætti gera ráð
fyrir að um 500 stúlkur kæmu árlega
til Islands í þessum erindagjöi-ðum.
Þær störfuðu samkvæmt undanþágu
frá reglum um atvinnuleyfi en ættu að
sæta skráningu hjá hagstofu vegna
skattamála og greiða 20%
tekjuskatt. Vissi Karl
Steinar ekki til þess að ein
einasta króna hefði skilað
sér, en um verulegar fjár-
hæðir væri að ræða, dans-
ararnir væru um 500 á ári
og sögusagnir um að tekjur sumra
þeirra væru allt að einni milljón á
mánuði.
Þá benti hann á að stúlkurnar væru
undanþegnar heilbrigðisskoðun og
þyrftu engin vottorð að leggja fram
við komuna til landsins. Hann kvaðst
óttast útbreiðslu ýmissa sjúkdóma,
m.a berkla, en margar stúlknanna
kæmu frá Austur-Evrópuríkjum þar
sem berklar væru algengir.
Eitrunaráhrif á fjölskyldulíf
Karólína Stefánsdóttir fjölskyldu-
ráðgjafi við Heilsugæslustöðina á
Akureyri sagist í starfi sínu, sem móð-
ir og kona í bæjarfélaginu, verða í vax-
andi mæli vör við þau eitrunaráhrif
sem þetta ástand hefur á fjölskyldulíf,
líðan, samskipti og sjálfsmynd ein-
staklinga og þá ekki síst unglinga.
„Þetta er eins og meinsemd sem smátt
og smátt hefur grafið um sig í okkar
þjóðfélagi í skjóli markaðshyggjunnar
en hefur blásið upp með ógnarhraða
mitt í okkar bæjarfélagi,“ sagði Kar-
ólína.
Hún sagði fjölskylduna bera alvar-
leg einkenni vanrækslu og kreppu
þrátt fyrir vaxandi þekkingu nútímans
á mikilvægi hennar fyrir heilsu og vel-
ferð okkar sem einstaklinga og fyrir
samfélagið heild. „Fagfólk sem vinnur
með fjölskyldur og börn horfu- al-
mennt á vanræksluna sem hina miklu
meinsemd nútímans," sagði hún og
benti á að tilfinningaleg blinda sem
fylgt hefði manninum frá myrkum
miðöldum æli af sér sjúkdóma í
margskonar mynd, skapaði óheil-
brigða spennu og fíkn og vanhæfni í
samskiptum sem birtist m.a. í höfnun,
hroka, kúgun, ofbeldi og misnotkun,
þar á meðal klámi.
Klæðskerar klámiðnaðarins
Karólína sagði rannsóknir hafa sýnt
að margar af þeim konum sem seldu
sig inn í klámiðnað og vændi hefðu
verið misnotaðar eða illa vanræktar
sem börn og einnig sýndu rannsóknir
að börn sem hefði verið misboðið með
klámi sýndu svipuð einkenni og við-
brögð og þolendur kynferðislegrar
misnotkunar. „Klámvæðingin virðist
mér þannig enn eitt birtingarformið á
þessari tilfinningalegu blindu sem er
ríkjandi í samfélaginu og hefur gert að
verkum að við höfum ekki náð að kalla
hlutina sínum réttu nöfnum, lokum
augunum fyrir því að við erum að mis-
bjóða okkur sjálfum og því nána í sam-
skiptun kynjanna, vega að möguleik-
um barna og unglinga til að þroska
með sér heilbrigða sjálfsmynd og sið-
ferðiskennd.“
Karólína sagði alla
þekkja muninn á listdansi
og klámsýningum. „Samt
hefur klæðskerum klám-
iðnaðarins á íslandi tekist
að markaðssetja sína vöru
í gagnsæju dulargervi list-
dans. Þegar það blasir einnig við að
klámiðnaðurinn er að gera út á neyð
kvenna þurfum við alvarlega að fara
að velta fyrir okkur hvers konar
„menningu" og viðhorf við erum að
rækta með okkur í okkar samfélagi."
Karlar fremur en konur
neytendur kláms
Ingólfur Gíslason starfsmaður skrif-
stofu jafnréttismála sagði karla hafa
tilhneigingu til að gera lítið úr konum
og hlutgera þær, en að baki því byggi
oft nagandi kvíði karlanna um að þeir
væru ekki nægilega eftirsóknarverðir.
Að einhverju leyti byggi þetta að baki
löngun karla í keypt kynlíf. Hann
sagði að því hefði verið haldið fram að
konur væru að auka hlut sinn í klám-
iðnaði, en sjálfur teldi hann það rangt,
það væru fyrst og fremst karlar sem
væru neytendur á því sviði. Vitnaði
hann til sænskrar rannsóknar í þeim
efnum þar sem niðurstöðurnar eru á
þá lund. „Konur munu aldrei ná körl-
um í neyslu á klámi,“ fullyrti Ingólfur.
Hann sagðist efins um gildi þess að
banna t.d. rekstur nektardansstaða,
undan kynlífsiðnaði yrði grafið með
breyttum gildum í þjóðfélaginu. Ýmis-
legt væri hægt að gera án þess að
beita banni, m.a. að segja upp áskrift
að fjölmiðlum sem byðu upp á klám-
efni og sniðganga þá staði sem bjóða
upp á slíkt. Vissulega væri þægilegt
að krefjast þess að ríkisvaldið gerði
eitthvað í þessum málum í stað þess
að hver og einn axlaði sína persónu-
legu ábyrgð.
Sá yðar sem syndlaus er
„Nú á dögum er ólíkt fyrirhafnar-
minna að syndga en áður fyrr. Varla
þarf að lyfta neinu nema símtólinu til
að drýgja hór,“ sagði sr. Svavar A.
Jónsson sóknarprestur í Akureyrar-
kirkju. Hann sagði þetta vissulega
valda áhyggjum og þegar spurt væri
um afstöðu kirkjunnar lægi beinast
við að álykta að hún væri á móti þessu
öllu, klámefni ætti að banna og nekt-
arklúbbum að loka. „Hin svokallaða
klámvæðing samfélagsins lýstir sér
m.a. í auknu framboði af alls konar
kynlífsefni, en tildraga þessarar þró-
unar er samt ekki þar að leita. Orsak-
irnar eru fyrst og fremst í flekkuðum
hugum og samvisku samtíðarinnar.
Þangað vill kii-kjan beina athyglinni,"
sagði Svavar.
„I bænum, þar sem þúsundum
óharðnaðra unglinga er stefnt saman
alls staðar að af landinu um verslunar-
mannahelgina til stóðlífis af verstu
gerð og smokkum meira að segja
drefit til þeirra eins og sælgæti, þar
hefja menn upp vísifing-
urna, þegar konur taka að
iðka lostafullan dans inni á
dimmum lókölum, þangað
sem enginn má komast
nema stórfé eigi. Sá yðar
sem syndlaus er.“
Sr. Svavar sagði að fyrir löngu væri
farið að taka sem gefnu að hvaðeina
mætti kaupa fyrir peninga, við keypt-
um hamingju, yrðum við fyrir óham-
ingju gætum við keypt áfallahjálp, við
keyptum mat og ætum við yfir okkur
og svo keyptum við megrunarsápu.
Allt væri falt. Allt gert að vöru, mann-
eskjan verður varningur, kynlífið
neysluvara og reyndar ein sú mikil-
vægasta í samfélagi okkar.
Lélegur vitnisburður um
kynlíf bæjarbúa
Hann sagði það smánarblett á
Akureyi-i að allt í einu þrifust þar
þrjár klámbúllur. „Það er fyrst og
fremst vitnisburður um flekkaða hugi
og samvisku okkar sem hér búa auk
þess sem það er afar lélegur vitnis-
burður um kynlíf okkar bæjarbúanna í
það heila tekið og afstöðu okkar til
þess. Eða eins og líka mætti orða það:
Því fleiri klámbúllur, sem eru á einum
stað, því færri fyrirfinnast þar sem
eitthvað kunna fyrir sér í raunveru-
legi'i bólfimi."
Baldur Dýrfjörð bæjarlögmaður á
Akureyri fjallaði m.a. um þróun lög-
gjafar í þessum efnum og sagði laga-
ákvæði hafa mildast á síðustu áratug-
um. Hann benti á að fleiri hliðar væru
á málinu en sú ein að banna starfsemi
nektardansstaða og sagði ýmsu hægt
að breyta, en það væri spurning um
tíma. Hann benti á að það væru fyrst
og fremst peningar, gróðavonin sem
spilaði stórt hlutverk og í gegnum
skattakerfið væru möguleikar á að
stemma stigu við þessari öru þróun
sem orðið hefði á þessu sviði.
Kristín Sigfúsdóttir formaður
áfengis- og vímuvarnarnefndar Akur-
eyrar sagði áfengisneyslu nær undan-
tekningarlaust vera forsendur fyrir
rekstri klámbúllna, gesth nektarstað-
anna væru narraðir til að kaupa rán-
dýrt áfengi og áfengisneysla og nekt-
ardans ýttu undir lægstu hvatir
mannsins. Hún benti á hættu á út-
breiðslu kynsjúkdóma í tengslum við
starfsemi nektardansstaðanna, sem og
lifrarbólgu, HIV og berkla sem og
einnig neyslu og dreifingu eiturlyfja.
Svæsin klámblöð hjá
Andrési Ond
Jón Hjaltason benti á við umræður
að loknum framsögum að svæsin
klámblöð væru í hillum bókabúða við
hliðina á Andrési Önd og ættu börn að
þeim greiðan aðgang. Veiti hann fyrir
sér hvort ekki væri nær að byrja þar í
stað þess að loka nektarstöðum, sem
væru lokaðir staðir fyrir fullorðna.
Valgerður Bjarnadóttir spurði af
hverju ekki væri hafist
handa strax, vitað væri að
mikið væri um klám á
þessum stöðum og lög þar
um væru brotin. Af hverju
þyrfti endilega að nota þol-
inmæðina í þessu sam-
bandi. Sr. Gunnlaugur Garðarsson
taldi einnig tíma kominn til að grípa til
aðgerða og Sigrún Stefánsdóttir benti
á að starfsemi af þessu tagi fylgdi
fíkniefnaneysla og því rétt að sporna
við frekari fjölgun þessara staða. Níls
Gíslason sagði að með betra almennu
siðferði í þjóðfélaginu myndu þessir
staðir ekki þrífast. Þorsteinn Péturs-
son lögreglumaður á Akureyi’i sagðist
oft hafa komið inn á nektarstaðina og í
einhverjum tilfellum rekið þaðan út
ungmenni, en dyravai-sla væri þó al-
mennt góð á stöðunum. Hann kvaðst
þess fullviss að þær stúlkur sem á
stöðunum dönsuðu væru ekki í þessu
starfi vegna lífshamingju, þvert á móti
sagðist hann hafa skynjað djúpan
sársauka þeirra á meðal. Hann sagðist
viss um að fundurinn ætti eftir að gera
gagn „því orð eru til alls fyrst“.
I_
I
Gróðavonin
spilar stórt
hlutverk
Hefur blásið
upp með ógn-
arhraða
SYKURSÝKI er vaxandi
vandamál í heiminum og er
áætlað að um 230 milljónir
manna verði með sjúkdóm-
inn eftir 10 ár. Þetta kom m.a. fram
í fyrirlestri sem dr. med. Hrafnhild-
ur Soffía Guðbjörnsdóttir hélt á
málþingi um sykursýki á laugardag-
inn í tilefni af 25 ára afmæli göngu-
deildar sykursjúkra hér á landi.
Hrafnhildur er yfírlæknir við syk-
ursýkideild Sahlgrenska sjúkra-
hússins í Gautaborg, en fyrirlestur
hennar var haldinn til heiðurs Þóri
Helgasyni, fyrrverandi yfirlækni og
stofnanda göndudeildar sykur-
sjúkra.
Hún segir að í Svíþjóð sé verið að
samræma þjónustu við sykursjúka
um allt landið og setja ákveðin
markmið í baráttunni við sykursýki.
Um 10% af heildarútgjöldum Svía til
heilbrigðismála eru vegna sykursýki
og sjúkdómum henni tengdri. I sam-
tali við Morgunblaðið sagði Hrafn-
hildur að þrisvar sinnum ódýrara sé
að beita fyrirbyggjandi aðgerðum
gegn sykursýki, heldur en að takast
á við afleiðingar sjúkdómsins.
Góður árangur hefur náðst hér á
landi við meðhöndlun sykursýkinn-
ar, en Ástráður B. Hreiðarsson, yf-
irlæknir á göngudeild sykursjúkra,
segir að löngu sé orðið tímabært að
fjölga starfsliði á deildinni, enda hafi
aðsókn stöðugt farið vaxandi. Talið
er að hátt í 2.000 manns séu haldnir
sykursýki hér á landi, tegund 2, án
þess að vita af því, en slíkt getur
haft alvarlegar afleiðingar.
Tíðni sykursýki
hefur tvöfaldast
í máli Hrafnhildar kom fram að
sykursýki er vaxandi vandamál í
Svíþjóð og í öllum heiminum. Þetta
á fyrst og fremst við um tegund 2 af
sykursýki, sem oft hefur verið köll-
uð insúlín óháð sykursýki og hrjáir
aðallega eldra fólk. I Svíþjóð er
reiknað með að um 15% landsmanna
fái sykursýki og þar af um 85% teg-
und 2 af sykursýki. Talið er að um
20% af þeim sem eru eldri en 80 ára
séu með sykursýki. Aukning hefur
einnig orðið í tegund 1 af sykursýki,
eða insúlín háðri sykursýki, en
Hrafnhildur segir að tegund 2 verði
sífellt algengari og megi líkja við
farsótt. Hún segir að talið sé að tíðni
tegundar 2 af sykursýki muni tvö-
faldast í heiminum á næstu árum, úr
100 milljónum í 200 milljónir sykur-
sjúkra. Áætlað er að árið 2010 verði
um 230 milljónir manna haldnir syk-
ursýki í heiminum.
Sykursjúkir með tegund 1 af syk-
ursýki veikjast öft á unga aldri og
þurfa daglega insúlíngjafir til að
stemma stigu við háu sykurmagni í
blóðinu. Án insúlíns leiðir þessi teg-
und sykursýki til dauða. Fólk sem
er með tegund 2 af sykursýki getur
haft sjúkdóminn í mörg ár án þess
að vita af því. Á meðan sjúkdómur-
inn greinist ekki og viðeigandi ráð-
stafanir ekki notaðar, skemmir syk-
ursýkin ýmis líffæri og veldur alvar-
legum sjúkdómum, s.s. nýrnabilun-
um, hjarta- og æðasjúkdómum og
blindu, en sykursýki er algengasta
orsök blindu. Alvarlegasta afleiðing
sykursýkinnar í dag er þó aukin
hætta á hjarta- og æðasjúkdómum
og eru sykursjúkir karlar tvöfalt lík-
legri til að fá slíka sjúkdóma og hjá
konum eru líkurnar fjórum sinnum
meiri.
Stærsta gagnasafn í heimi
um sykursjúka
Offita, hreyfingarleysi og lélegt
fæði eru helstu orsakir þess hve
tíðni tegundar 2 af sykursýki fer
vaxandi og er það sem kalla má vel-
megunarsjúkdóm. Erfðaþættir eru
einnig mikilvæg ástæða sykursýki.
Hrafnhildur segir að fjöldi sjúklinga
fari vaxandi í Svíþjóð, en á móti
kemur að til eru góð meðferðarúr-
ræði og þekking á sjúkdómnum
verður meiri.
Hún segir að fyrirbyggjandi að-
gerðir skili mestum árangri, bæði
fyrir sjúklingana og ríkissjóð sem
stendur straum af kostnaði við með-
ferð sykursjúkra. Að hennar sögn
eru kostnaður við fyrirbyggjandi að-
gerðir aðeins um þriðjungur af
kostnaði við að takast á við afleið-
ÞRIÐJUDAGUR 16. NÓVEMBER 1999 39 j.
Sykursýki er vaxandi
vandamál velmegunar
Fjöldi fólks með tegund 2 af sykursýki
fer vaxandi og er sjúkdómurinn að verða
mikið vandamál í hinum vestræna heimi.
A málþingi kom fram að þrátt fyrir að
vandamál tengd sykursýki aukist eru ýmsir
möguleikar á fyrirbyggjandi aðgerðum sem
sparað geta mikla fjármuni og stuðlað að
betri líðan og batahorfum einstaklinga.
Eiríkur P. Jörundsson kynnti sér málið.
Morgunblaðið/Sverrir.
Hrafnhildur Soffía Guðbjörnsdóttir, yfirlæknir við sykursýkideild Sahl-
grenska sjúkrahússins í Gautaborg, ásamt Þóri Helgasyni, fyrrverandi
yfirlækni og aðalhvatamanns að stofnun göngudeildar sykursjúkra á
Landspítalanum.
alanum og hófst þá skipuleg þjón-
usta við sykursjúka hér á landi. Að-
al hvatamaðurinn að stofnun
Göngudeildarinnar var Þórir Helga-
son yfírlæknir, en í setningarávarpi
Ástráðs B. Hreiðarssonar á mál-
þinginu kom fram að samtök sykur-
sjúkra og öflug stjórn þeirra hafi
skipt sköpum í að koma deildinni á
laggimar. Alþjóðadagur sykur-
sjúkra var 14. nóvember sl., en sá
dagur er jafnframt fæðingardagur
kanadíska læknisins Fredericks
Banting sem uppgötvaði aðferðir til
að meðhöndla sykursýki með insúl-
íni og varð þar með lífgjafi milljóna
manna.
Aðsókn á göngudeildina hefur ~
farið vaxandi ár frá ári og náði há-
marki á síðasta ári með 4.240 heim-
sóknum. Ástráður segir að þrátt
fyrir þessa aukningu hafi ekki fjölg-
að í starfsliði deildarinnar, en það
sé löngu orðið tímabært ásamt því
að lengja opnunartíma til að taka
við auknu álagi og veita sykursjúk-
um betri þjónustu.
Á málþinginu kom fram í máli
marga að einstaklega góður árang-
ur hefur náðst á Islandi við með-
höndlun sykursýkinnar, t.d. hvað
snertir meðgöngu sykursjúkra
kvenna. Fyrir 1975 var ekki óal-
gengt að 10% barna dæju en frá ár-
inu 1983 er tíðnin nánast komin nið- -
ur í núll og er þetta alveg sérstakt
hér á landi. Einnig er blinda af völd-
um sykursýki mun fátíðari hérlend-
is en í öðrum löndum, en sykursýki
er einn helsti orsakavaldur blindu.
Ástráður segir að göngudeild syk-
ursjúkra eigi stóran þátt í þessum
árangri. Komið hefur verið á reglu-
bundnu eftirliti, meðferðum og
fræðslu meðal sykursjúkra á öllu
landinu.
ingar sykursýkinnar. Með öfiugri
fyrirbyggjandi aðgerðum og fljótari
greiningu á sjúkdómnum er því
hægt að bæta líðan sjúklinga veru-
lega auk þess sem fylgikvillarnir eru
a.m.k. þrisvar sinnum dýrari við-
fangs.
Arið 1996 hófst í Svíþjóð vinna við
að skrá upplýsingar um alla sjúk-
linga og áhættuþætti varðandi syk-
ursýki. Tveimur árum seinna voru
40.000 manns skráðir í þessa
svokölluðu þjóðarsykursýkisskrá og
er þetta stærsta gagnasafn um syk-
ursjúka í heiminum. Að sögn Hrafn-
hildar er þessi skrá mikilvægt hjálp-
artæki við bætta meðferð sjúklinga.
Lögð verður áhersla á aukin réttindi
sjúklinganna og virkari þátttöku
þeirra í meðferðinni, sem á að vera
sú sama hvar sem fólk býr í landinu.
I könnun sem gerð var fyrir nokkr-
um árum kom í ljós að gæði þjónust-
unnar voru misjöfn og þörf var á ná-
kvæmum markmiða- og vinnulýs-
ingum við meðferð sykursjúkra.
I skránni fást nákvæmar upplýs-
ingar um árangur meðferða vegna
sykursýki og hvað megi betur fara í
starfinu. Um 90% allra aðspurðra
sykursjúkra gáfu vilyrði sitt fyrir að
vera með í skránni, en persónunúm-
er fylgir upplýsingunum aðeins í
þrjú ár. Hrafnhildur segir að verið
sé að ræða þann möguleika að per-
sónutengja upplýsingar lengur, til
þess að hægt sé að vinna meiri upp-
lýsingur úr skránni.
Hrafnhildur segir að þótt skrá um
sykursjúka sé gott hjálpartæki sé
hún auðvitað ekki nægjanleg ein og
sér. Til þess að sporna við tegund 2
af sykursýki eru það fyrst og fremst
hollari og heilsusamlegri lifnaðar-
hættir sem skipti miklu máli og ekki
síður að uppgötva sjúkdóminn á
frumstigi. „Það eru margar rann-
sóknir sem hafa sýnt það að með
fyrirbyggjandi aðgerðum má stór-
bæta líðan og horfur einstaklinga
með sykursýki.“
Góður árangur náðst
á íslandi
Göngudeild sykursjúkra var
stofnuð fyrir 25 árum á Landsspít-
Greina þarf sykursýki
á frumstigi
Ástráður segir að vaxandi fjöldi
þeirra sem eru með tegund 2 af syk-
ursýki sé að verða sama vandamálið -
hér á landi og annars staðar í heim-
inum og að þessi sjúkdómur sé mun
hættulegri en áður var talið. Rann-
sóknir hafa sýnt að hér á landi eru
um 4.200 manns með tegund 2 af
sykursýki og 40% þeirra hafa ekki
vitneskju um að þeir séu með sjúk-
dóminn. Að sögn Ástráðs þyrfti að
hefja aðgerðir til að hafa upp á
þessum einstaklingum, því viss hluti
þeirra sé kominn með augn-
skemmdir og nýrnaskemmdir eða
aðra fylgikvilla þegar þeir loksins
greinast með sykursýki. „Þannig að
ef hægt væri að finna þessa einstak-
linga fyrr væri hægt að koma í veg
fyrir þetta. Draumurinn er kannski
sá að fmna þetta fólk áður en það
fær sykursýki. Þannig væri hægt að
koma í veg fyrir marga slæma sjúk-
dóma af völdum sykursýkinnar,
sem eru gífurlega dýrir fyrir þjóðfé-
lagið,“ segir Ástráður. *
*