Læknablaðið

Árgangur

Læknablaðið - 15.01.2005, Síða 91

Læknablaðið - 15.01.2005, Síða 91
1975-1984 / BERKLAVEIKI 4. Líkskurðir Þess hefur fyrr verið getið að svo virðist sem fyrsta krufning sem vitað er um að gerð hafi verið í landinu hafi verið á líki berklaveiks manns. Fram til ársins 1945 hafa svo fáar krufningar ver- ið gerðar að litlar og ófullkomnar ályktanir verða dregnar af þeim en engar sérstakar skýrslur eru til um tíðni berklaeinkenna við þær krufningar sem hafa far- ið fram síðan. Á árunum 1898-1919 krufði Sæmundur Bjarnhéð- insson 111 lík holdsveikra sjúklinga er látist höfðu á Laugarnesspítalanum í Reykjavík. Lungnaberklar voru taldir dánarorsök 20 þeirra. Auk þess létust 2 úr lífhimnubólgu af berklauppruna. Þá fundust berklar „í lungum eða kirtlum (eitlum) í 16 líkum með vott um undanfarandi brjósthimnubólgu (fibrösa adher- ensa). Þar að auki voru 8 lík með afmörkuð og inn- köpsluð infiltröt eða hnúta ostmyndaða, kalkmynd- aða eða örbrígsl." (140). Má þannig telja víst að 46 af hinum 111 krufðu hafi haft berklaveiki, eða 41,4%. Auk þess fundust menj- ar brjósthimnubólgu (af berklauppruna?) í 26 líkum. Hafa því vafasöm berklaeinkenni fundist í 72 líkum af lll.eða 64,9%. Eigi er getið um aldur hinna krufðu en líklegt má telja að hér hafi yfirleitt verið um eldra fólk að ræða. Þá gerði N. Dungal 1031 líkskurð á árunum 1932- 44. Líkin komu frá eftirgreindum stofnunum: Land- spítalanum, Geðveikrahælinu að Kleppi, Vífilsstaða- hæli og lögregluyfirvöldum (réttarlæknisrannsóknir). Höfundur getur þess að 243 lík, eða 23,7% af heild- artölu hinna krufðu, hafi verið frá Vífilsstaðahæli. Á sama tíma var berkladauðinn ekki nema 8,9% alls manndauðans. Er því ljóst að eigi verða dregnar ályktanir beint frá heildartölu krufninganna um tíðni berklasmitunar í landinu og hvenær menn smitist af berklaveiki. Hitt er nær lagi að dæma berklasmitun- ina aðeins eftir þeim krufningum sem eftir verða er allar krufningar þeirra er létust af völdum berklaveiki hafa verið felldar burt. Það gerir Dungal og sést ár- angur þessara athugana af meðfylgjandi töflu hans: Table VIII. Tuberculosis lesions in persons not dying of tuberculosis. (From N. Dungal's article: Occurrence and manifestations oftuberculosis in lceland). Age Tbc. % Tbc. No Tbc. % 0-10 1 2.1 47 97.9 11-20 10 26.3 28 73.7 21-30 43 44.8 53 55.2 31-40 44 36.4 77 63.6 41-50 53 39.1 81 60.9 51-60 55 40.4 81 59.6 61-70 54 40.6 79 59.4 71-90 28 34.1 54 65.9 Út frá henni ályktar höfundur að berklasmitun sé fátíð í börnum en aukist skyndilega eftir kynþroska- aldurinn og berkladauðinn sé langmestur á aldurs- skeiðinu 20-30 ára. Um 20 ára aldur telur hann að um 40% þjóðarinnar sé smituð en að gera megi ráð fyrir að 40-60% af fullorðnum smitist alls ekki. Sönn- un þess að talsvert af fólki nái háum aldri án þess að verða fyrir berklasmitun sé að þau einkenni berkla- veikinnar sem einkum og tíðum fylgja fljótlega í far frumsmitunar komi einnig fyrir hjá gömlu fólki. Dungal tekur sérstaklega fram að við framkvæmd krufninganna hafi hann aðeins talið til berklaveiki þær vefjabreytingar sem tvímælalaust báru sérein- kenni þess sjúkdóms, svo sem greinilega berklahnúta og ost- eða kalkmyndanir o.s.frv. I öllum vafatilfell- um skáru smásjárathuganir úr. Samvextir eftir brjóst- himnubólgu voru því aðeins taldir berklakyns að slík- ar breytingar fyndust í tilsvarandi lunga eða eitlum (70). Séu hin 26 lík sem Sæmundur Bjarnhéðinsson telur með menjar (samvexti) eftir brjósthimnubólgu ekki færð undir örugg berklaeinkenni þar sem rann- sókn hans var aðeins makroskopisk virðist athugun- um þessara höfunda bera allvel saman. Bólusetning gegn berklaveiki (BCG) Á árunurn 1947-48 var gerð áætlun um að taka hér upp kerfisbundna berklabólusetningu. Hafði þetta reyndar verið í athugun frá því fyrir síðari heimsstyrj- öld en óframkvæmanlegt meðan samgöngubann var við meginland Evrópu þar sem bóluefnið var eingöngu framleitt á Norðurlöndum og í Frakklandi. Hófst bólu- setningin þegar árið 1945 er samgöngur opnuðust á ný en til að byrja með voru aðeins fáir tugir ntanna bólusettir. Hér ríkti eins og víðar á Norðurlöndum um þetta leyti mikill áhuga á berklabólusetningunni (100, 81, 45, 82) en frá Danmörku, Noregi og Svíþjóð voru í sambandi við UNICEF, WHO og heilbrigðisstjórnir ýmissa Evrópulanda gerðir út hjálparleiðangrar lækna og hjúkrunarfólks til berklabólusetningar um flest öll lönd Evrópu þar sem milljónir manna, einkum barna og unglinga, voru bólusettir. Nefndist fyrirtæki þetta Internat. Tub. Campaign eða Joint Enterprise (42). Ýtti þetta undir frekari framkvæmd slíkrar bólusetn- ingar hér á landi. Var ákveðið að bólusetja einkum aldursflokkana frá 12-29 ára þar sem smitun var talin algengust á þessu aldursskeiði (101). í samráði við alla þá aðila er að berklavörnum störfuðu hér var hafist handa um bólusetninguna á árunum 1947-48 og mest bólusett á árinu 1949 (um 3000 manns). Einmitt um þetta leyti hafði sá er þetta ritar gott tækifæri til að kynnast framkvæmd berklabólusetn- ingarinnar vegna starfa hans við berklarannsókna- stofnun Sameinuðu þjóðanna (WHO, Tuberculosis Research Office) í Kaupmannahöfn á því ári. Varð Læknablaðið 2005/91 91
Síða 1
Síða 2
Síða 3
Síða 4
Síða 5
Síða 6
Síða 7
Síða 8
Síða 9
Síða 10
Síða 11
Síða 12
Síða 13
Síða 14
Síða 15
Síða 16
Síða 17
Síða 18
Síða 19
Síða 20
Síða 21
Síða 22
Síða 23
Síða 24
Síða 25
Síða 26
Síða 27
Síða 28
Síða 29
Síða 30
Síða 31
Síða 32
Síða 33
Síða 34
Síða 35
Síða 36
Síða 37
Síða 38
Síða 39
Síða 40
Síða 41
Síða 42
Síða 43
Síða 44
Síða 45
Síða 46
Síða 47
Síða 48
Síða 49
Síða 50
Síða 51
Síða 52
Síða 53
Síða 54
Síða 55
Síða 56
Síða 57
Síða 58
Síða 59
Síða 60
Síða 61
Síða 62
Síða 63
Síða 64
Síða 65
Síða 66
Síða 67
Síða 68
Síða 69
Síða 70
Síða 71
Síða 72
Síða 73
Síða 74
Síða 75
Síða 76
Síða 77
Síða 78
Síða 79
Síða 80
Síða 81
Síða 82
Síða 83
Síða 84
Síða 85
Síða 86
Síða 87
Síða 88
Síða 89
Síða 90
Síða 91
Síða 92
Síða 93
Síða 94
Síða 95
Síða 96
Síða 97
Síða 98
Síða 99
Síða 100
Síða 101
Síða 102
Síða 103
Síða 104
Síða 105
Síða 106
Síða 107
Síða 108
Síða 109
Síða 110
Síða 111
Síða 112
Síða 113
Síða 114
Síða 115
Síða 116
Síða 117
Síða 118
Síða 119
Síða 120
Síða 121
Síða 122
Síða 123
Síða 124
Síða 125
Síða 126
Síða 127
Síða 128
Síða 129
Síða 130
Síða 131
Síða 132
Síða 133
Síða 134
Síða 135
Síða 136
Síða 137
Síða 138
Síða 139
Síða 140

x

Læknablaðið

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Læknablaðið
https://timarit.is/publication/986

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.