Orð og tunga - 2023, Page 26

Orð og tunga - 2023, Page 26
Ásta Svavarsdóttir: Að blóta á íslensku 17 3 Blótsyrði í íslensku 3.1 Orðaforði Gömul íslensk blótsyrði eiga rætur í trúarlegum orðaforða og byggj­ ast fyrst og fremst á fjölmörgum heitum hins vonda og verri staðar í kristinni trú. Þessi orð eru enn uppistaðan í blóti á íslensku ef marka má MÍM. Algengustu blótsyrðin sem þar koma fram eru helvíti (673 dæmi), djöfull (407), andskoti (308) og fjandi (258) í einhverri mynd. Fast á hæla þeim fylgja tvö lýsingarorð, fokking(s) (200), sem er nýlegt tökuorð úr ensku fucking, og bölvaður (105). Auk þess eru alls 157 dæmi um fokk sem rekja má til enska blótsyrðisins fuck en á sér einnig eldri sögu í íslensku (Einar Lövdahl Gunnlaugsson 2016, Veturliði Óskarsson 2017) og því er hæpið að líta á öll dæmi um það sem blótsyrði eins og síðar verður komið að. Færri dæmi eru um ýmis önnur blótsyrði: ensku tökublótsyrðin sjitt/shit (78) og damn (18) auk hefðbundnari íslenskra blótsyrða eins og fjári (51), skratti (22), ári (16), skrambi (12), þremill (6) o.fl. ásamt lýsingarorðunum bannsettur (20), helvískur (15), ekkisen(s) (10) og fökkt (6). Það síðastnefnda er komið úr ensku fucked (sbr. líka áðurnefnd fuck og fucking) og birtist aðallega í óaðlagaðri enskri mynd. Uppruni hins ógagnsæja lýsingarorðs ekki­ sen(s), sem dæmi eru um síðan um miðja 19. öld, er óljós. Guðrún Kvaran (2001) hefur stungið upp á því að orðið, sem á sér ýmsar birt­ ingarmyndir (þ. á m. ekkisin(s), ekki sinn/sen, ekki­sinn/sen, sbr. ROH), gæti verið ummyndun úr danska forliðnum ærke­ ‘erki­’, sem í eldri dönsku var bæði skeytt framan við niðrandi nafnorð og notað eitt sér sem lýsingarorð, einkum í efsta stigi ærkeste ‘alversti’ (sbr. sögulegu dönsku orðabókina ODS). Guðmundur Finnbogason (1927:58) vildi aftur á móti rekja ekkisen(s) til orðatiltækisins fjandinn ekki sinn sem hann taldi fela í sér afturköllun á nafni hins vonda. Sum gömul blótsyrði sem talin eru í eldri skrifum koma varla eða ekki fyrir í MÍM, t.d. ólukka (1), rækall (2) og grefill (0), svo þau virðast a.m.k. vera fátíð nú á dögum. Það er áberandi að íslensk blótsyrði einskorðast ennþá að mestu leyti við trúarlegan orðaforða þrátt fyrir að samfélagið sé nú að miklu leyti veraldlegt og áhrif kirkju og kristni mjög takmörkuð miðað við fyrri tíð. Í ROH, sem geymir notkunardæmi úr heimildum allt frá miðri 16. öld, eru raunar sárafá dæmi sem sýna notkun þessara orða sem blótsyrða fyrr en á 19. öld og fyrir þann tíma virðast orðin fyrst og fremst hafa verið notuð í eiginlegri merkingu um djöfulinn, tunga25.indb 17 08.06.2023 15:47:14
Page 1
Page 2
Page 3
Page 4
Page 5
Page 6
Page 7
Page 8
Page 9
Page 10
Page 11
Page 12
Page 13
Page 14
Page 15
Page 16
Page 17
Page 18
Page 19
Page 20
Page 21
Page 22
Page 23
Page 24
Page 25
Page 26
Page 27
Page 28
Page 29
Page 30
Page 31
Page 32
Page 33
Page 34
Page 35
Page 36
Page 37
Page 38
Page 39
Page 40
Page 41
Page 42
Page 43
Page 44
Page 45
Page 46
Page 47
Page 48
Page 49
Page 50
Page 51
Page 52
Page 53
Page 54
Page 55
Page 56
Page 57
Page 58
Page 59
Page 60
Page 61
Page 62
Page 63
Page 64
Page 65
Page 66
Page 67
Page 68
Page 69
Page 70
Page 71
Page 72
Page 73
Page 74
Page 75
Page 76
Page 77
Page 78
Page 79
Page 80
Page 81
Page 82
Page 83
Page 84
Page 85
Page 86
Page 87
Page 88
Page 89
Page 90
Page 91
Page 92
Page 93
Page 94
Page 95
Page 96
Page 97
Page 98
Page 99
Page 100
Page 101
Page 102
Page 103
Page 104
Page 105
Page 106
Page 107
Page 108
Page 109
Page 110
Page 111
Page 112
Page 113
Page 114
Page 115
Page 116
Page 117
Page 118
Page 119
Page 120
Page 121
Page 122
Page 123
Page 124
Page 125
Page 126
Page 127
Page 128
Page 129
Page 130
Page 131
Page 132
Page 133
Page 134
Page 135
Page 136
Page 137
Page 138
Page 139
Page 140
Page 141
Page 142
Page 143
Page 144
Page 145
Page 146
Page 147
Page 148
Page 149
Page 150
Page 151
Page 152
Page 153
Page 154
Page 155
Page 156
Page 157
Page 158
Page 159
Page 160
Page 161
Page 162
Page 163
Page 164
Page 165
Page 166
Page 167
Page 168
Page 169
Page 170
Page 171
Page 172
Page 173
Page 174
Page 175
Page 176
Page 177
Page 178
Page 179
Page 180
Page 181
Page 182
Page 183
Page 184
Page 185
Page 186
Page 187
Page 188
Page 189
Page 190
Page 191
Page 192
Page 193
Page 194

x

Orð og tunga

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Orð og tunga
https://timarit.is/publication/1210

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.