Morgunblaðið - 31.07.1999, Blaðsíða 38

Morgunblaðið - 31.07.1999, Blaðsíða 38
38 LAUGARDAGUR 31. JÚLÍ 1999 MORGUNBLAÐIÐ LISTIR Einleikur í öndvegi Tvennir einleikstónleikar verða á Sumar- tónleikum í Skálholtskirkju í dag - Helga Ingólfsdóttir leikur á sembal Goldberg-til- brigðin eftir J.S. Bach og Jaap Schröder leikur á barokkfíðlu einleiksverk eftir ýmsa höfunda. Orri Páll Ormarsson fór til ______fundar við flytjendurna tvo.______ ÞAÐ ER jafnt nú og forð- um var, að öll vötn renna til sjávar. Þannig hlýtur leið allra unnenda ein- leikstónlistar að liggja í Skálholt þessa verslunarmannahelgi. Ekki verður aðeins boðið upp á Gold- berg-tilbrigðin, þar sem eitt ást- sælasta tónskáld árþúsundsins, Jo- hann Sebastian Bach, opnaði nýjar gáttir í hljómborðsleik, heldur jafnframt einleikstónleika á bar- okkfiðlu, þar sem Bach kemur líka við sögu, ásamt öðrum tónskáldum frá barokktímanum. Sannkölluð einleiksveisla framundan! Það er Helga Ingólfsdóttir semballeikari sem flytur Goldberg- tilbrigðin í Skálholtskirkju og hefj- ast tónleikarnir kl. 21 í kvöld. Verkið var samið árið 1741. Helga segir mikil tímamót hafa orðið á ævi Bachs um 1730. Hann var þá kantor í Leipzig og verk hans, sem voru aðallega kirkjuleg- ar kantötur, sættu harðri gagnrýni fyrir að vera ofhlaðin og líkjast meira veraldlegum óperum en and- legri tónlist. Sagt er að gagnrýnandinn Jo- hann Adolf Scheibe hafi talað fyrir munn margra samtíðarmanna þeg- ar hann skrifaði um Bach árið 1737: „Þessi mikli maður yrði aðdá- unarefni heilla þjóða hefði hann meiri þekkileika til að bera og svipti ekki verk sín náttúrleika með belgingslegu og ruglingslegu yfirbragði og myrkvaði ekki fegurð þeirra með of miklum listbrellum. Af því að hann dæmir eftir sínum eigin fingrum eru verk hans of- urerfið í flutningi; því að hann krefst þess að söngvarar og hljóð- færaleikarar geri það með hálsi sínum og hljóðfærum sem hann getur leikið á hljómborðið. En það er ógerningur." Stærðfræðileg tónlist Helga segir Bach hafa séð að þessi verk fengju ekki stuðning yf- irvalda. Hann hafi því gefist upp og snúið sér að hljómborðinu, ekki síst sembalnum. „Hann samdi fjölda verka fyrir sembal sem náðu há- marki í Goldberg-tilbrigðunum. Eftir það sneri Bach sér í raun al- gjörlega frá hljóðfærunum og fór að semja „stærðfræðilega" tónlist. Með Goldberg-tilbrigðunum stígur hann inn í þennan abstrakt heim - hættir að hugsa um flytjendur." Helga segir þessa hugsjón Bachs koma berlega fram í Goldberg-til- brigðunum - þau séu langerfiðasta verk sem samið hafi verið fyrir sembal. Um það sé ekki deilt. „Á þessu verki er endalaust hægt að finna nýja fleti - það er aldrei full- unnið. Ég flutti það upphaflega í Skálholti fyrir sex árum og flyt það nú öðru sinni. Ég hef verið svo heppin að vera á listamannalaun- um, þannig að ég hef getað helgað mig því í langan tíma. Og ekki veit- ir af." Goldberg-tilbrigðin eru þrjátíu talsins, þar af tíu sem Helga kallar „stærðfræðilega keðjusöngva". „Flest eru tilbrigðin frjáls í formi, hans eigin hugdettur, en samt sem áður eiga þau djúpar rætur í alda- gamalli pólyfónskri tónlist. Til- brigðin byggja ekki á laglínu held- ur hljómagangi - undirstöðu verks- ins." Að sögn Helgu var lengi óljóst eftir hvern arían væri sem tilbrigð- in byggja á. Nýjustu rannsóknir bendi aftur á móti eindregið til þess að hún sé eftir Bach sjálfan. Helga mun hljóðrita Goldberg- tilbrigðin í Skálholti í lok ágúst. I sjöunda sinn íSkálhoiti Hollenski fiðluleikarinn Jaap Schröder er enginn nýgræðingur á Skálholtshátíð - kemur nú við sögu sjóunda árið í röð og þegar er ákveðið að hann kemur að ári. Á einleikstónleikum sínum í dag mun hann leika verk eftir þýsku meist- arana Baltzar, Biber, Westhoff og Bach og Mattheis-feðga, sem ætt- aðir voru frá ítalíu, en allir voru þessir menn sjálfir færir fiðluleik- arar. Hefur hann leik kl. 17 á barokkfiðlu frá árinu 1700. „Þegar þess var farið á leit við mig að ég héldi einleikstónleika í Skálholti ákvað ég að setja saman efnisskrá sem sýndi, svo ekki yrði um villst, að einleiksverk fyrir fiðlu voru samin áður en Bach kom fram á sjónarsviðið. Það er raunar meira til frá þessum tíma en þetta er að mínu mati rjóminn," segir Schröder en með sanni má segja að verk þessara tónskálda séu ekki flutt á hverjum degi hér á landi. Aðrar áherslur en Bach verður þó ekki skilinn út undan. „Síðast þegar ég lék einleik í Skálholti flutti ég eingöngu verk Bachs fyrir einleiksfiðlu en nú ætla ég að leika eigin umritanir á tveimur öðrum Morgunblaðið/Jóra JAAP Schröder frá Hollandi sækir Sumartónleika í Skálhollskirkju nú heim sjöunda árið í röð. Morgunblaðið/Jóra HELGA Ingólfsdóttir segir Goldberg-tilbrigðin langerfiðasta verk sem samið hefur verið fyrir sembal. verkum hans, partítu í a-moll fyrir flautu og hinni frægu orgeltokkötu í d-moll." Hugsanlega samið fyrir fiðlu Schröder hefur flutt þessi verk víða áður, einkum orgeltokkötuna, sem hann grunar að hafi í raun verið skrifuð upprunalega fyrir fiðlu, þótt aldrei væri hún gefin út í því formi. „Mér var á sínum tíma bent á að orgeltokkatan væri hugs- anlega samin fyrir fiðlu eða jafnvel lútu og þegar ég fór að huga að málinu, umrita verkið, komst ég að raun um það gæti vel staðist. Þetta verk er eins og klæðskerasniðið fyrir fiðluna." í næstu viku er ráðgert að Hver var þessi Goldberg? FYRSTI æviskrárritari Bachs, Johann Nikolaus Forkel, segir þannig frá tilurð Goldberg-til- brigðanna (í þýðingu Árna Kristjánssonar): „Frumhugmyndina.. eigum vér Kaiserling greifa, fyrrver- andi rússneskum sendiherra hjá kjörfurstanum af Saxlandi, að þakka; en hann dvaldi oft á tíð- um í Leipzig og hafði áður- nefndan Goldberg með sér þangað til að útvega honum uppfræðslu í tónlist hjá Bach. Greifinn var vanheill og átti erfitt með svefn. Goldberg, sem bjd hjá honum, þurfti þó að sitja uppi hjá honum á nóttunni í hliðarherberginu og stytta greifanum andvökustundirnar með hljoðfæraslætti. Einhverju sinni bað greifinn Bach um nokkur klaverlög handa Gold- berg, sem væru svo þýð og þó skemmtileg, að þau gætu orðið honum sjálfum til nokkurs hug- arléttis á andvökundttum ... [Greifinn] fékk aldrei nóg af því að hlusta á [tilbrigðin] og lengi eftir það var viðkvæðið þetta þegar svefnleysið sótti að hon- um: „Góði Goldberg minn, leiktu nú fyrir mig eitt af tilbrigðum mínum." Þetta ritar Forkel 1802, hálfri öld eftir lát Bachs. Heimildar- menn Forkels fyrir ofangreindri sögu eru sagðir tveir elstu synir Bachs, Wilhelm Friendemann og Carl Philipp Emmanuel. Kaiserl- ing hefur einatt verið í Leipzig á þessum árum, því að sonur hans stundaði þar nám svo og félagi hans Goldberg. Vitað er að Bach átti það Kaiserling að þakka að hann hlaut titil hirðtónskálds hjá saxneska kjörfurstanum. Þannig rennir ýmislegt stoðum undir frásögn Forkels. Annað bendir þd til þess að sagan sé hið minnsta mjög stflfærð: I út- gáfu tilbrigðanna er Kaiserlings að engu getið. Væri það ekki móðgun ef verkið var í raun til- einkað honum? Engin skjöl eru til um greiðslu til Bachs. Og enda þótt heimildir séu fyrir því að Goldberg hafi verið miklum hæfileikum gæddur var hann aðeins 13 ára þegar verkið var samið. Margir telja sig þurfa áralangar æfingar til að ná tök- um á verkinu. Allt um það: Arí- an með 30 breytingunum hefur orðið þekkt undir nafni ferm- ingarpiltsins Goldbergs. Schröder hljóðriti verkin, sem hann mun lejka á tónleikunum, í kirkjunni. „Ég hlakka til þess. Hljómburðurinn í Skálholtskírkju er hreint afbragð, hljóðfæri renna sérstaklega vel saman þar." Á geislaplötu Schröder vonast til að hljóðrit- unin verði gefin út á geislaplötu á næsta ári. „Eg hef þegar sett mig í samband við nokkur útgáfufyrir- tæki en ekkert er frágengið enda verður sífellt erfiðara að eiga við stóru fyrirtækin á þessu sviði. Þau eru alveg hætt að senda frá sér efni nema það sé alveg pottþétt söluvara - taka enga áhættu. Það er merkilegt að þessi fyrirtæki veigra sér ekki við að endurútgefa upptökur með leik mínum frá sjö- unda og áttunda áratugnum en gjalda varhug við nýju efni sem þessu, þar sem það er tekið upp í Skálholtskirkju á íslandi, sem fáir þekkja erlendis. Þetta er vitaskuld afleit menningarstefna." Schröder kveðst eigi að síður vera illa við að kvarta, hann eigi farsælan feril að baki. Á hinn bóg- inn kennir hann í brjósti um ungt tónlistarfólk, sem er að stíga sín fyrstu skref í faginu. Möguleikar þess hjá stóru útgáfufyrirtækjun- um séu takmarkaðir. Tónleikar Schröders verða end- urteknir á morgun, sunnudag, kl. 15 og tónleikar Helgu á mánudag, einnig kl. 15.
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.