Milli mála - 2023, Blaðsíða 12
MILLI MÁLA
12 Milli mála 15/2/2023
getur ýmist verið summa af merkingu einstakra eininga orðasam-
bandsins eða yfirfærð“ (Oddný Sverrisdóttir 2009, 3).1 Flestar rann-
sóknir í orðasambandafræði hafa hverfst um að lýsa gerð og byggingu
orðasambanda og flokkun þeirra eftir merkingarsviði (Piirainen
2012, 47; Corpas Pastor 2003, 39–55). Rússneski orðasambanda-
fræðingurinn Dobrovol’skij og þýski málvísindamaðurinn Piirainen
(2000, 2006, 2009, 2010, 2018; Piirainen 2005, 2011, 2012, 2016)
brjóta blað í rannsóknum á orðasamböndum þegar þau leggja til aðra
nálgun í flokkun og rannsóknum á þeim. Þau líta svo á að menning
sé grunnstef í orðasamböndum og telja að þau endurspegli menningu
þess samfélags sem þau eru sprottin úr. Þá leggja þau uppruna og
fyrstu heimildir til grundvallar flokkun á orðasamböndum með það
fyrir augum að kortleggja orðasambönd sem kalla mætti algild (e.
universal), þ.e. þau koma fyrir í mörgum og jafnvel ólíkum tungu-
málum. Niðurstaða rannsókna þeirra er í stuttu máli sú að mörg
orðasambönd sem fyrirfinnast í mismunandi tungumálum eiga sér
sömu rætur og má rekja til sömu heimildar.
Almennt er talið að sérkenni hvers tungumáls felist m.a. í föstum
orðasamböndum sem bera ákveðinni menningu málhafa, atvinnu-
háttum, veðráttu, o.s.frv. vitni og eru ekki sprottin af sama meiði þó
vissulega geti þau átt sér merkingarlega samsvörun í öðru tungu-
máli. Föst orðasambönd af þessu tagi eru svæðisbundin eða sértæk (e.
particular), þ.e. bundin við eitt tungumál eða málsvæði þar sem þau
koma sjaldnast eða ekki fyrir utan viðkomandi málsvæðis.
Í þessari grein er ætlunin að beina athyglinni að því hvernig
menning, staðhættir og saga endurspeglast í orðasamböndum í
tungumálunum sem urðu fyrir valinu: íslenska í Norður-Evrópu,
þýska í Mið-Evrópu og spænska í Suður-Evrópu. Sjónarhornið er tví-
þætt. Í fyrri hlutanum er ætlunin að reifa orðasambönd sem eru al-
gild, þ.e.a.s. koma fyrir í mörgum tungumálum, litið verður til upp-
runa þeirra og í hvaða heimildum eða textum þau koma fyrst fyrir.
Mörg föst orðasambönd hafa borist í þýðingum úr einu máli í annað
en oft má rekja uppruna þeirra til sameiginlegra heimilda. Til að
mynda hafa Biblían, sameiginlegur menningararfur, bókmenntir og
mannkynssagan verið uppspretta margra fastra orðasambanda. Í
1 Eiginleikar fastra orðasambanda eru fleiryrðiseðli, festa og orðtakseðli. Í þessari grein er ekki farið
nánar í flokkun, gerð og eðli fastra orðasambanda heldur er vísað í Burger (2015), Corpas Pastor
(1997), García-Page (2008), Sverrisdóttir (2009; 2012), Erlendsdóttir, Sverrisdóttir (2021);
Erlendsdóttir, Sverrisdóttir (2022) þar sem fjallað er ítarlega um þessi atriði.
MENNING, STAÐHÆTTIR OG SAGA SEM ENDURSPEGLAST Í FÖSTUM ORÐASAMBÖNDUM
Í ÍSLENSKU, SPÆNSKU OG ÞÝSKU
10.33112/millimala.15.2.2